واجب، قبل و يا بعد از نماز جماعت» آورده ولى هيچ روايتى از اين روايات، امر به اعاده و يا قضا ـ هر چند از باب استحباب ـ ندارند، بلكه در بعضى از روايات كه جاى اشكال در دلالت آنها نيست، دلالت بر اجزاء دارد؛ مانند رواياتى كه دلالت دارد نماز با آنان مانند نماز پشت سر رسول خدا(ص) است. آيا كسى احتمال مى‌دهد نماز پشت سر رسول خدا مجزى از مأمورٌ به اوّلى نباشد...؟!» (٤٣)

ح ـ تقيه مداراتى در موضوعات

روشن شد كه عمل به تقيه مداراتى، موجب اجزاى عمل مى‌شود و قدر متيقن از اين اجزاء در احكام، آنهم در نماز است. به دنبال اين مطلب، اين پرسش مطرح خواهد شد كه آيا تقيه مداراتى، افزون بر احكام در موضوعاتى مانند وقوف در عرفه نيز جارى است يا نه؟ به نظر مى‌رسد كه ملاك و معيار در تقيه مداراتى در برخى از موضوعات باشد. بنابراين تفاوتى ميان شركت در نماز جماعت آنان، با شركت در وقوف در عرفه كه در نظر آنها روز نهم و در نظر شيعه روز هشتم و يا دست كم مشكوك باشد، نخواهد بود. شاهد بر اين مطلب آن است كه در طول تاريخ پس از رسول خدا، ائمه و ياران آنها با اهل سنت مراسم حج را انجام مى‌دادند و به قطع، برخى از سالها اختلاف در ميان آنها نسبت به روز نهم بوده است، با اين وصف از ائمه چيزى كه دلالت بر مخالفت كند، گزارش نشده است. حضرت امام خمينى (ره) در اين باره مى‌نويسد:

«از جمله چيزهايى كه گواه بر اين است كه تقيه مداراتى در موضوعات، از جمله وقوف در عرفه و مشعر در غير زمان آن دو مجزى است، آن است كه پس از رحلت رسول اللّه‌ (ص)، ائمه (ع) و پيروان آنها به رعايت تقيه مبتلا بودند و در مدت دويست سال با اين امراى حج كه از سوى خلفاى جور نصب شده بودند و تعيين زمان وقوف در اختيار آنها بود، مراسم حج را انجام مى‌دادند و بى گمان،

(٤٣) همان، ج٤، ص٢٨٩.