«بله حج با وقوف در روز هشتم از باب اعتماد بر حكم حاكم اهل سنت، مصداق اتيان فعل ناقص تقيه‌اى است و همچنين است افطار پيش از مغرب... از اينجا مجزى بودن حج در صورتى كه با اهل سنت وقوف شود و اين وقوف در روز نهم نباشد، روشن مى‌گردد. در اين مطلب فرقى ميان اينكه علم به مخالفت با واقع باشد و يا شك، وجود ندارد». (٤٨)

البته ايشان پس از اين، تفصيلى دارند ميان اينكه حج در همان سال استطاعت باشد و يا پس از آن و جوابى از اين اشكال مى‌دهند. افزون بر تمام اينها، روايت ابى الجارود بر اين مطالب دلالت دارد. او مى‌گويد:

سألت أبا جعفر(ع) أنا شككنا في سنة في عام من تلك الأعوام في الاضحى فلمّا دخلت على أبي جعفر(ع) و كان بعض أصحابنا يضحى فقال: الفطر يوم يفطر النّاس و الاضحى يوم يضحى النّاس و الصوم يوم يصوم النّاس؛ (٤٩)

«در يكى از سالها نسبت به عيد قربان شك كرديم، چون به امام صادق(ع) برخورديم، برخى از ياران را ديديم كه عيد گرفته‌اند. پس حضرت فرمود: عيد فطر روزى است كه مردم (اهل سنت) عيد مى‌گيرند و عيد قربان روزى است كه مردم عيد مى‌گيرند و روزه روزى است كه مردم روزه مى‌گيرند».

دلالت حديث بر ثبوت موضوعات با تقيه روشن است. اشكال در سند حديث است كه راوى ابى جارود است و عقيده‌اش فاسد مى‌باشد. البته شيخ مفيد او را توثيق كرده است.

ط ـ گستره آثار تقيه مداراتى

مطلب ديگرى كه شايسته است به گونه مختصر، مورد توجه قرار گيرد اين است كه آيا تقيه مداراتى و يا غير مداراتى كه موجب جايگزينى عمل تقيه‌اى به جاى مأمورٌ به اوّلى واقعى مى‌شود، در تمام آثار است يا نه؟

(٤٨) آيت اللّه‌ حكيم، مستمسك العروة الوثقى، ج٢، ص٤٠٧، دارالكتب العلميّه.
(٤٩) وسائل الشيعه، ج٤، باب ٥٧ از ابواب ما يمسك عند الصائم، ح٧، ص٩٥.