كسى كه از روى اكراه و اجبار مال ديگرى را تلف كند ضامن نيست، هر چند مباشرت در اتلاف داشته باشد. ضمان بر عهده كسى است كه او را اكراه و اجبار كرده است، زيرا مباشرت به واسطه اكراه ضعيف گرديده و سبب قوى‌تر گشته است. (٣٢)

به نظر صاحب جواهر در اين مسأله هيچ اختلافى بين فقها وجود ندارد. (٣٣)

٢. جهل و فريب: از چيزهايى كه موجب ضعف تأثير مباشرت در اتلاف مى‌شود، جهل و فريب است.

محقق حلّى مى‌گويد:

اگر مباشر نسبت به سبب اتلاف جاهل باشد، مسبّب ضامن است؛ مانند كسى كه چاهى را در ملك ديگرى حفر كند و روى چاه را بپوشاند و شخص ديگرى، انسان يا حيوانى را درون چاه بيندازد و تلف كند. در اين صورت ضمان بر عهده حفر كننده چاه است. البته در اين حكم جاى ترديد هست. (٣٤)

ابن فهد حلّى در شرح عبارت مذكور گفته است:

وجه ضامن بودن حفر كننده چاه اين است كه او سبب اوّل در اتلاف را ايجاد كرده است، از اين رو ضمان به عهده اوست. وجه ديگرى اين است كه اثر مباشرت

(٣٠) تحرير الوسيله، ج٢، ص ٥٠٦، م١٣.
(٣١) دسته بندى مطلب از مترجم است و در اصل مقاله چنين دسته بندى وجود ندارد.
(٣٢) شرايع الاسلام، ج٣، ص٢٣٧.
(٣٣) جواهر الكلام، ج٣٧، ص٥٧.
(٣٤) المختصر النافع، ص٣٢٠.