ثمود نام قبيله‌اى است‌ [١] كه در حِجْر، ميان حجاز و شام مسكن گزيدند و در قرآن از آنان به اصحاب حجر ياد شده است. [٢] نام اين قوم به اعتبار پدرشان ثمود بن جائر (جاثر ...) از عرب عاربه (اصيل) است. [٣] ثمود از بقاياى قوم عاد، [٤] و پيامبر آنان صالح (ع)، از پيامبران عرب است. [٥] در اين مدخل از واژه‌هاى «ثمود» و «حجر» استفاده شده است.

اهمّ عناوين: آثار باستانى ثمود، اتمام‌حجّت بر ثمود، تاريخ ثمود، تكذيبهاى ثمود، توطئه‌گران ثمود، ثمود و صالح (ع)، ثمود و ناقه، صفات ثمود، عذاب استيصال در ثمود و فرجام ثمود.

آثار باستانى ثمود

١) بقايايى از خانه‌هاى ثموديان تا عصر پيامبر اسلام (ص) و امكان مشاهده آنها براى مردم:

ولَقَد ارسَلنا الى‌ ثَمودَ اخاهُم صلِحًا ...* فَتِلكَ بُيوتُهُم خاويَةَ .... [٦]

نمل (٢٧) ٤٥ و ٥٢

وكَم اهلَكنا مِن قَريَةٍ بَطِرَت مَعيشَتَها فَتِلكَ مَسكِنُهُم لَم تُسكَن مِن بَعدِهِم الّا قَليلًا وكُنّا نَحنُ الورِثين. [٧]

قصص (٢٨) ٥٨

وعادًا وثَمودَا وقَد تَبَيَّنَ لَكُم مِن مَسكِنِهِم ....

عنكبوت (٢٩) ٣٨

٢) خانه‌هاى خراب شده ثمود، مايه عبرت براى بينندگان آن:

ولَقَد ارسَلنا الى‌ ثَمودَ اخاهُم صلِحًا ...* فَتِلكَ بُيوتُهُم خاويَةَ ... انَّ فى ذلِكَ لَأيَةً لِقَومٍ يَعلَمون. [٨]

نمل (٢٧) ٤٥ و ٥٢

نيز---) همين مدخل، تاريخ ثمود

آزادى در ثمود

٣) نبودن آزادى دينى، در ميان قوم ثمود:

الَم يَأتِكُم نَبَؤُا الَّذينَ مِن قَبلِكُم قَومِ نوحٍ وعادٍ وثَمودَ ... جاءَتهُم رُسُلُهُم بِالبَيّنتِ ...* وقالَ الَّذينَ كَفَروا لِرُسُلِهِم لَنُخرِجَنَّكُم مِن ارضِنا او لَتَعودُنَّ فى مِلَّتِنا فَاوحى‌ الَيهِم رَبُّهُم لَنُهلِكَنَّ الظلِمين‌* واستَفتَحوا وخابَ كُلُّ جَبّارٍ عَنيد.

ابراهيم (١٤) ٩ و ١٣ و ١٥

آيات خدا در ثمود

٤) شتر صالح، از آيات خدا در بين ثموديان:

والى‌ ثَمودَ اخاهُم صلِحًا قالَ يقَومِ اعبُدُوا

[١] المفصل فى تاريخ العرب قبل الاسلام، ج ١، ص ٣٢٤- ٣٢٦؛ المحبّر، ص ٣٩٥.

[٢] معجم‌البلدان، ج ٢، ص ٢٢١؛ المحبّر، ص ٣٨٤.

[٣] جمهرة انساب‌العرب، ص ٤٨٦؛ المفصل فى تاريخ العرب قبل الاسلام، ج ١، ص ٣٢٦؛ المحبّر، ص ٣٩٥.

[٤] المفصل فى تاريخ العرب قبل الاسلام، ج ١، ص ٣٢٤.

[٥] المفصّل فى تاريخ العرب قبل الاسلام، ج ١، ص ٣٣٣.

[٦] با توجّه به اينكه كلمه «تلك» براى اشاره به مشاراليه محسوس و مشهود وضع شده است، به‌كارگيرى آن نشان مى‌دهد كه آثار شهر ثموديان تا زمان پيامبراكرم (ص) باقى مانده و قابل مشاهده بوده است.

[٧] «تلك» اشاره به ديار قوم ثمود و ... دارد كه مردم جزيرةالعرب با آنها آشنا بوده‌اند. (مجمع‌البيان، ج ٧- ٨، ص ٤٠٧)

[٨] مقصود از «لأية لقوم يعلمون»، عبرت و پند گرفتن از خانه‌هاى خراب شده ثمود براى بينندگان آن است. (مجمع‌البيان، ج ٧- ٨، ص ٣٥٥)