فديه، حفظ انسان از گرفتارى و ناگوارى به وسيله چيزى است كه عوض آن مى‌دهد، [١] دادن مالى براى نجات، و عوض براى نجات اسير مى‌باشد. [٢] فديه در اصطلاح فقهى اسم است از «فداء» به معناى بدل كه به واسطه آن، انسان از امر مكروه رهايى يابد و عوض از خون بوده كه در اسلام، با گرفتن فدا، از قتل بعضى اسيران منصرف مى‌شدند [٣]. از آنجا كه تعريف فديه از نظر لغت و اصطلاح با هم در تضاد نيست و در فرهنگ قرآن به معناى عام و گسترده‌اى به كار رفته كه ساز گار با آنها است، در اين مدخل، معناى عام مورد نظر است و از واژه‌هاى «فدى» و مشتقّات آن و «عدل» استفاده شده است.

اهمّ عناوين: فديه اسيران، فديه در بنى‌اسرائيل، فديه در قيامت، مصاديق فديه.

احكام فديه‌

١. جواز گرفتن فديه، در برابر آزادى اسير:

ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ إِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى‌ تُفادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَ تَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى‌ أَشَدِّ الْعَذابِ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ.

بقره (٢) ٨٥

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى‌ إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ. [٤]

انفال (٨) ٧٠

فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتَّى إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِداءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها ذلِكَ وَ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لكِنْ لِيَبْلُوَا بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ وَ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ.

محمّد (٤٧) ٤

[١] . مفردات، ص ٦٢٧، «فدى»

[٢] . المصباح، ج ٢- ١، ص ٤٦٥، «فدى»

[٣] . فرهنگ معارف اسلامى، ج ٢، ص ١٣٩٧

[٤] . مراد از «ممّا اخذ منكم» فديه است. (الميزان، ج ٩، ص ١٣٧؛ الكشف و البيان، ج ٤، ص ٣٧٤)