هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ.

آل‌عمران (٣) ٧

٤. ترك امداد

٨. سرباز زدن مسلمانان از حمايت يكديگر، موجب فتنه و فساد در زمين:

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ... أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ‌ ... وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ .... إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَ فَسادٌ كَبِيرٌ. [٢]

انفال (٨) ٧٢ و ٧٣

٥. تخلّف از محمّد صلى الله عليه و آله‌

٩. تخلّف از دستورات حياتبخش خدا و رسول صلى الله عليه و آله، عامل بروز اخلال و فتنه‌اى فراگير در جامعه اسلامى:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ‌ ... وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً ... [٣]

انفال (٨) ٢٤ و ٢٥

٦. جاسوسى‌

١٠. جاسوسى و خبرچينى، موجب اخلال و آشوب، در بين صفوف رزمندگان:

لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ ما زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا وَ لَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ‌ لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَ هُمْ كارِهُونَ. [٤]

توبه (٩) ٤٧ و ٤٨

٧. خبر فاسق‌

١١. اعتماد به خبر فاسق، عامل ايجاد فتنه و آشوب در جامعه:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى‌ ما فَعَلْتُمْ نادِمِينَ. [٥]

حجرات (٤٩) ٦

[١] . ضمير در «إلّا تفعلوه» به آنچه در آيات قبل امر شده برمى‌گردد كه از جمله، تبرّى از كافران است. (مجمع‌البيان، ج ٣-/ ٤، ص ٨٦٤)

[٢] . از جمله اوامر الهى، تعاون مسلمانان است و ضمير در «إلّا تفعلوه» به آن اوامر برمى‌گردد. (همان) گفتنى است كه «فتنه» در اين آيه با توجّه به سياق آشوب و اخلال در احوال و امور مردم را در برمى‌گيرد و از عبارت ابن‌عاشور هم، چنين برداشتى قابل استفاده است. (تفسير التحرير والتنوير، ج ٦، جزء ١٠، ص ٨٨)

[٣] . بنا بر قولى، «فتنه» در آيه به معناى هرج و مرج است. (مجمع‌البيان، ج ٣-/ ٤، ص ٨٢١)

[٤] . «و فيكم سمّاعون لهم» يعنى آنها [مشركان‌] در ميان شما جاسوسانى داشتند كه اخبارى را كه از شما مى‌شنيدند به اطّلاع آنها مى‌رساندند. (التبيان، ج ٥، ص ٢٣١؛ بيان‌المعانى، ج ٦، ص ٤٤٢)

[٥] . در شأن نزول آيه مذكور گفته شده: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله وليدبن‌عقبه را مأمور جمع‌آورى صدقات از بنى‌المصطلق كرد. وقتى به سوى آنان رفت آنان به استقبالش آمدند. او به علّت دشمنيهاى قبلى، فكر كرد براى قتل او آمدند، لذا برگشت و به رسول‌خدا صلى الله عليه و آله خبر داد كه آنان قصد كشتن ما را داشتند. رسول‌خدا صلى الله عليه و آله براى جنگ با آنان آماده شد كه آيه مزبور نازل شد. (مجمع‌البيان، ج ٩-/ ١٠، ص ١٩٨؛ الكشاف، ج ٤، ص ٣٥٩)