به اموال، يكى از مصاديق آن است‌ [١]. اگرچه آيه شريفه درباره افرادى است كه به دليل ناتوانى جسمى و مالى نمى‌توانستند در غزوه تبوك شركت نمايند، از آن مى‌توانيم قاعده‌اى عامّ استفاده كنيم، زيرا اولا؛ جمله «... ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ‌ ...» در صدد بيان تعليل و قانونى كلّى است و ثانيا؛ مورد آيه در عدم تعميم تأثير ندارد. [٢]

قاعده الاسلام يجبّ ما قبله‌

اين قاعده درباره كافرانى است كه از آنها در حال كفر كارها و سخنانى صادر شده كه در اسلام كيفر دارد، ولى اسلام آوردن موجب مى‌شود از آنان رفع مسئوليت شود. اگر كافرى سرقتى انجام داده باشد كه موجب قطع دست مى‌گردد و يا مسلمانى را كشته باشد كه موجب قصاص است و يا زناى محصنه‌اى را مرتكب شده باشد كه رجم را به دنبال دارد، اسلام آوردن او سبب مى‌شود كيفرهاى پيشين از او برطرف شود و همين طور است نسبت به نمازها و روزه‌هايى كه انجام نداده و يا زكاتى كه پرداخت نكرده است و ... [٣]، البته عقوبتهايى رفع مى‌شود كه منشأ آنها احكام اسلامى مقرر شده در مورد آنها باشد، اما عقوبتهايى كه با التزام به كفر نيز براى او وجود دارد، به حالت اوليّه خود باقى است، مانند ضمانات و ديونى كه از زمان كفر بر ذمّه كافر بوده است. [٤]

تناسب «كفر» با معناى لغوى «جبّ» اين است كه جبّ به معناى قطع مى‌باشد و چون توبه از كفر موجب قطع و محو عقوبت مقرر شده مى‌شود، از آن به «جبّ» ياد شده است. [٥]

از جمله آياتى كه بر اين قاعده به آنها استدلال شده، آيه ٣٨ سوره انفال است‌ [٦]:

«قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ وَ إِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ» مقصود، توبه از كفر است. از عموم كلمه «ما» استفاده مى‌شود كه با توبه از كفر و قبول اسلام، گذشته- هر چه باشد- بخشوده مى‌شود. برخى به آيه ٦٥ مائده استناد كرده‌اند:

«وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَ لَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ»، زيرا ايمان و تقواى اهل كتاب را موجب تكفير گناهان آنها قرار داده است. [٧]

اطلاق آيات دلالت كننده بر مغفرت گناهان، دليل ديگر قاعده «جبّ» است، همانند آيه ٥٣ و ٥٤ سوره زمر: [٨] «قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى‌ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ‌ وَ أَنِيبُوا إِلى‌ رَبِّكُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ»؛ در برابر انابه و تسليم در مقابل خدا،

[١] . الميزان، ج ٩، ص ٣٦٢

[٢] . القواعد الفقهيه، بجنوردى، ج ٤، ص ١٠

[٣] . همان، ج ١، ص ٥٠؛ الميزان، ج ٤، ص ٢٥٠

[٤] . القواعد الفقهيه، بجنوردى، ج ١، ص ٤٩

[٥] . لسان‌العرب، ج ٢، ص ١٦١، «جبب»

[٦] . تذكرة الفقها، ج ٦، ص ١٦٩؛ القواعد الفقهيه، مكارم شيرازى، ج ٢، ص ١٧١-/ ١٧٢

[٧] . التفسير الاصفى، فيض كاشانى، ج ١، ص ٢٨٥

[٨] . الميزان، ج ٤، ص ٢٥٠