الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ. [١]

توبه (٩) ٧٩

فديه به فقير

٢٠٠. پرداخت فديه به مساكين به جاى روزه، در صورت مشقّت‌بار بودن روزه، از اعمال خير:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ‌ ...

... وَ عَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ ... فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً ....

بقره (٢) ١٨٣ و ١٨٤

فقير عفيف‌

٢٠١. نيازمندان محصور شده در راه خدا و عفيف و ناتوان از كسب روزى، از بهترين مصارف انفاق:

لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً ... [٢]

بقره (٢) ٢٧٣

٢٠٢. ارجمندى عفّت نفس، خويشتندارى و تظاهر به بى‌نيازى، به رغم نيازمندى شديد، براى فقرا:

لِلْفُقَراءِ ... يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ‌ ...

لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً ....

بقره (٢) ٢٧٣

٢٠٣. سيماى فقيران عفيف، بيانگر وضعيّت اقتصادى نابهنجار آنان، به رغم خويشتندارى و تظاهر به عدم فقر:

بقره (٢) ٢٧٣

٢٠٤. اصحاب صفه، از جمله فقرا و نيازمندان عفيف و خويشتندار محصور شده در راه خدا:

بقره (٢) ٢٧٣

٢٠٥. درخواست نكردن از مردم، در عين نيازمندى و فقر، مورد عنايت خداوند و مصداق بارز انفاق:

لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا ... تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ. [٤]

بقره (٢) ٢٧٣

[١] . مقابله «المطوّعين» با «لايجدون جهدهم» قرينه است بر اينكه مقصود از «المطوّعين» ثروتمندانى است كه زكات پرداخت مى‌كردند و مورد تمسخر منافقان بودند و خداوند هم آنان را به سبب كفرشان مسخره و مشمول عذابش كرده است. (الميزان، ج ٩، ص ٣٥١)

[٢] . «اغنياء من التّعفّف» به امتناع از سؤال و تجمّل در لباس تفسير شده است و جمله «لايسألون ...» به‌اين معنا است كه اصلًا سؤال نمى‌كنند؛ نه اينكه سؤال مى‌كنند، ولى اصرار نمى‌ورزند. (مجمع‌البيان، ج ١-/ ٢، ص ٦٦٦؛ الكشاف، ج ١، ص ٣١٨)

[٣] . امام باقر عليه السلام فرمود: اين آيه در مورد اصحاب صفّه نازل شده است. (مجمع‌البيان، ج ١-/ ٢، ص ٦٦٦)

[٤] . «ملحف» و «ملحّ» كسى است كه مال را با كثرت تلطّف به دست مى‌آورد و فقرايى كه چنين نيستند به طريق اولى‌، مال را با عنف هم به دست نمى‌آورند. وقتى به لطف و عنف، استخراج مال نمى‌كنند، بنابراين اصلًا سؤال نمى‌كنند؛ نه اينكه سؤال مى‌كنند، ولى اصرار نمى‌ورزند. (التفسير الكبير، ج ٣، ص ٦٩)