فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣٨٦ - دليل نقلى بر اثبات صدور عقل

عليه و آله كه فرمودند: اوّل ما خلق اللّه العقل و اين حديث شريف را مرحوم جنّت‌

مكان علّامه مجلسى عطّر اللّه مرقده الشّريف در جلد اوّل كتاب كبير بحار طبع جديد

ص [٩٧] نقل فرموده و چون حديث ديگرى است به مضمون: « اوّل ما خلق اللّه‌

نورى» لاجرم از تطبيق و عرضه اين دو حديث با هم نتيجه اين مى‌شود كه منظور از

عقل و صادر اوّل همان نور پاك نبوى است.

دوّم: حديث شريفى است كه مرحوم محقّق داماد در بعضى از تصانيفش‌

نقل نموده و آن اين است كه از حضرت مولى الموحّدين امير مؤمنان على عليه السّلام‌

پرسيدند كه حقيقت عالم علوى چيست در جواب فرمودند:

صور عارية عن المواد، خالية عن القوّة و الاستعداد، تجلّى لها فاشرقت و

طالعها فتلألأت القى فى هويّتها مثاله و اظهر عنها افعاله و خلق الانسان ذا نفس ناطقة

ان زكّاها بالعلم فقد شابهت جواهر اوائل عللها و اذا اعتدلت مزاجها و فارقت الاضداد

فقد شارك بها السّبع الشّداد.

اين حديث مشتمل بر فقرات و مضامينى است كه لازمست در ذيل آن چند

سطرى بعنوان توضيح نگاشته شود.

قوله عليه السّلام: صور عارية عن المواد: مقصود از صور همان جهات فعليّه‌

است كه حكماء مى‌گويند و معناى اين فقره اين است:

عالم علوى « عالم عقل» فعليّات محضه هستند و در اين عالم موجودى‌

نيست كه داراى حالت منتظره باشد لاجرم مادّه و قوّه كه نماينده نقص و نشانه عدم‌

كمال است در اين عالم وجود ندارد بلكه هرچه هست صورت محض و فعليّت بحت‌

مى‌باشد.

قوله عليه السّلام: خالية عن القوّة و الاستعداد: قوّه و استعداد با هم مترادف و از

هر دو يك معنا مقصود است و آن معنا محتمل است ماهيّت باشد يعنى عالم مزبور از

ماهيّت كه با قطع نظر از وجود ظلمت محض است خالى مى‌باشد بلكه اين عالم‌

بلحاظ مظهريّتش از حقتعالى همچون ذات انور او وجود بحت مى‌باشد همانطورى‌

كه ماهيّتش همان وجودش مى‌باشد و اينطور نيست كه همانند ماهيّات عالم امكان‌

حامل قوّه و استعداد باشد بلكه موجودات اين عالم تمام آنيّات صرف و وجودات‌