فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣٧٢ - فصل اقسام فعل حقتعالى

ذات محتاج به مربّى و مرشد نيز مى‌باشند و در غير اين صورت نه تنها بكمال‌

نرسيده بلكه چه بسا فطرت اوليّه آنها دستخوش حوادث و مؤثّرات خارجى قرار گرفته‌

و از مرحله ابتدائى نيز بدركات كشيده مى‌شود.

تقسيم ديگر

موجودات باز به تقسيم سوّم از سه حال خارج نيستند:

يا فقط محرّك هستند، يا تنها متحرّكند و يا مختلط از هر دو مى‌باشند.

موجودى كه تنها محرّك باشد بدون اينكه محل تأثير فعلى واقع شود مانند

عقول نوريّه « عقول طوليّه و عرضيّه» كه هيچ نوع تقارنى با مادّه ندارند اين عقول تنها

محرّك نفوس مى‌باشند بدون اينكه فاعل ديگرى در آنها تحرّكى ايجاد كند و سرّ آن‌

اين است كه قبلا گفتيم عقول موجودات بالفعل و تامّ مى‌باشند و هيچگونه حالت‌

منتظره و نقصى در آنها نيست بلكه هر عقلى كمالى را كه لائق او است در دفعه‌

واحد و آن فارد دارا مى‌باشد و همچون موجودات ديگر كه كمال برايشان بتدريج‌

حاصل مى‌شود نيست بنابراين چنين موجودى قابليّت تحرّك ندارد زيرا قابليّت‌

عبارتست از قوّه قبول تحرّك و چنانچه گفتيم عقول از قوّه برى مى‌باشند.

موجودى كه تنها متحرّك باشد بدون اينكه فاعل و موجود حركت باشد

همچون جسم باعتبار جسم بودنش يا مادّه و هيولا.

موجودى كه مشوب و مختلط از دو جهت باشد يعنى از جهتى محرّك و

باعتبارى متحرّك باشد همچون نفوس و طبايع چه آنكه نفوس از جهت اينكه ابدان‌

را حركت اينيّه مى‌دهند محرّك و باعتبار اينكه خود بلحاظ تجرّد حركت در اين ندارند

بلكه حركتشان در كيفيّات نفسانيّه است متحرّك مى‌باشند يا طبايع باعتبار اينكه‌

محالّ و موارد خود را حركت در اين مى‌دهند محرّك و خود چون حامل اين حركت‌

هستند لاجرم متحرّك مى‌باشند.

تقسيم ديگر

موجودات باز به تقسيم چهارم از سه حال خارج نيستند: