فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٤٣٨ - تضعيف مذهب مشائين در نحوه كثرت عالم اجسام

باشد و حال آنكه اينطور نيست زيرا تأثير جسم در جسمى ديگر مشروط است به‌

محاذات مؤثّر با متأثّر چنانچه در اضافه و اشراق خورشيد نسبت به زمين اين شرط

مرئى و مشاهد است و بديهى است كه فلك دوّم محاذى با فلك اطلس نبوده بلكه‌

در زمان وجود فلك اطلس فلك دوّم معدوم است و محاذى معدوم با علم مستحيل‌

است.

و امّا ثانيا: لازمه اين مقاله اين است كه جسمى همچون فلك حاوى‌

بلحاظ علّت بودنش از جميع جهات از جسم ديگرى نظير فلك محوى باعتبار معلول‌

بودنش اشرف و اعلى باشد و بعبارت ديگر هر كدام از افلاك فوق بايد از فلك تحت‌

اشرف باشد چه آنكه فلك فوق بمنظور حاوى بودنش اعظم و فلك تحت بملاحظه‌

محوى بودنش اصغر است و طبق استدلال مزبور فلك اعظم و حاوى بايد از محوى‌

اشرف باشد و حال آنكه چنين نيست چه آنكه فلك شمس در آسمان چهارم و فلك‌

مريخ در آسمان پنجم و حاوى شمس است چنانچه مشترى در آسمان ششم و زحل‌

در آسمان هفتم است با اينكه فلك شمس از افلاك فوق و حاوى كوچك‌تر است‌

ولى معذلك از تمام آنها اشرف و اعلى است و دليل افضليّت آن را دو امر بيان‌

نموده‌اند:

١- شمس كه در لغت فرس به آن « هو رخش» گويند طلسم و ربّ النّوع‌

اعظم انوار عرضيّه يعنى سهرير كه همان « شهريور » است مى‌باشد و نزد ارباب فنّ‌

اين نور اعظم انوار طبقه عرضيّه است قهرا مصاحب آن و ربّ النّوعش نيز اعظم‌

ارباب انواع مى‌باشد.

٢- شمس در اقليم افلاك فرمانفرما و سلطان تمام كواكب و انجم منيره و

مستنيره است و مجرّد اينكه بعضى از كواكب چه بسا چند برابر شمس هستند يا

بعقول طوليّه از آن نزديكترند سبب اشرفيّت آنها نمى‌شود زيرا ملاك شرافت و

فضيلت در كواكب شدّت نور و كثرت شعاع است و بسيارى از كواكب هستند كه‌

در حجم و ضخامت قابل قياس با شمس نيستند ولى اثر وجودى شمس كه به روز

نهار و تدبير بياض و روشنائى عالم است در آنها نيست فلذا در وصف شمس‌

گفته‌اند همچون قلب انسانى است زيرا همانطورى كه حيات بدن و بقاء آن به‌