فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٤٣٠ - تقسيم عقول

١٠- تركيب اشراق با قهر و غناء.

١١- تركيب اشراق با حبّ و فقر.

١٢- تركيب اشراق با حبّ و غناء.

١٣- تركيب اشراق با فقر و غناء.

و عين همين صور دهگانه تركيب اشراق با جهات در تركيب مشاهده با اين‌

جهات است و چنانچه ملاحظه مى‌شود صورت تركيب دوتائى كه به اينجا [٢٤]

مى‌شود و بهمين قياس است صور تركيب سه‌تائى و بيش از آن.

تقسيم عقول‌

قواهر و عقول داراى دو سلسله هستند: عقول طوليّه و عقول عرضيّه. و در فرق‌

بين آنها مرحوم مصنّف در عبارات مذكور چنين مى‌فرمايد:

در سلسله طوليّه هر عقل سافلى نسبت بعقل عالى محبّ بوده و در عين حال‌

مقهور و ذليل آن مى‌باشد چه آنكه عقل عالى علّت و سافل معلول است و از لوازم‌

علّيت قاهريّت و از معلوليّت مقهوريّت و عشق ورزيدن بعلّت است و حاصل اين‌

خصيصه اين است كه در سلسله طوليّه بين عقول ترتيب علّى و معلولى حكمفرما

است ولى عقول عرضيّه چنين نبوده بلكه تمام دريك عرض و يك مرتبه هستند

بدون تقدّم يكى از آنها بر ديگرى، فرق ديگرى كه در بين اين دو هست و از مضامين‌

عبارات فوق استفاده مى‌شود اين است كه عقول طوليّه بلحاظ شدّت نورانيّت و

كثرت قربشان به مبدء و نور الانوار و قلّت جهت ظلمانيّت مولّد اجسام و عناصر

نيستند بخلاف قواهر عرضيّه كه چون فاقد خصائص مزبوره هستند لاجرم تناسب و

تلائمشان با عالم اجسام و مواد بيشتر بوده لذا منشاء حصول آنها مى‌شوند.

و براى عقول عرضيّه نيز اقسام است كه مصنّف « ره » در ابيات بعد به آن‌

اشاره نموده كه ما ذيلا درج مى‌كنيم.

قوله: فذلكه: ملّا سعد الدّين تفتازانى گويد اين كلمه را در محاسبات‌

استعمال مى‌كنند به اين ترتيب كه بعد از ذكر ريز و تفصيلات اشياء مورد حساب‌

مى‌گويند فذلك كذا و كذا و در فارسى بجاى آن كلمه « خلاصه » و حاصل و آن‌