فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣٩٤ - فصل كيفيت پيدايش كثرت در عالم

١- تعقّل ذات خويش.

٢- تعقّل مبدء.

اكنون مى‌گوئيم تعقّل ذات عين ماهيّت و تعقّل مبدء عين وجوب بالغيرى‌

است كه به آن متّصف است زيرا تعقّل مجرّد ذات خود را چيزى غير از ذاتش نيست‌

پس لاجرم اين تعقّل عين جهت امكانى است و تعقّل آن مبدء خويش را چونكه بقدر

آن مقدار استعدادى است كه به آن مى‌تواند مظهر علّت و مبدء خود باشد و قهرا اين‌

تعقّل همان جهت وجوب بالغير مى‌شود.

قوله: دان لدان الخ: اين عبارت بمثابه علّت است براى اينكه چطور در

هر كدام از دو وجه مزبور يكبار معلول عقل ثانى و بار ديگر فلك اقصى مى‌شود و

بعبارت ديگر چطور مى‌شود كه اضافه وجود عقل اوّل به مبدء كه همان تعقّل مبدء

باشد مبدء عقل ثانى و اضافه‌اش به ماهيّت كه راجع به تعقّل ذات است مبدء فلك‌

اقصى قرار گيرد.

در شرح اين معنا چنين مى‌فرمايد:

وجود مضاف به ماهيّت چون بمنزله ظلّ و سايه است لاجرم مقدار تاريكى و

كدورتى كه در اين وجود است مؤثّر واقع شده و مناسب است كه مبدء صدور

جسمى تاريك و خالى از نور يعنى فلك قرار گيرد ولى وجودى كه نسبتش را به‌

حقتعالى يعنى نور الانوار مى‌دهند و آنرا با نور محض قياس مى‌نمايند مناسبتش اين‌

است كه آن را مبدء صدور موجودى نورانى و شريف چون عقل ثانى قرار داد.

قوله: و كذا التّعقّلان الخ: شرحى كه در ذيل عبارت فوق مرقوم شد علّت‌

مبدئيّت در وجه اوّل بود ولى اين عبارت در اينجا توضيح علّيّت در وجه دوّم است و

حاصل آن اين است:

عقل اوّل اگر مبدء را تعقّل كند يعنى بهاء و جمال و جلال مبدء را تصوّر

نمايد و بداند كه در نزد حضرتش قرب و دنوّ دارد و درك كند كه اين قرب از اهم‌

قربات و فوق تمام آنها است لاجرم اين تعقّل منشاء پيدايش عقل دوّم مى‌شود كه آن هم‌

بواسطه چنين تعقّلى مبدء عقلى ديگر قرار گيرد و بدين وسيله سلسله عقول متكثّر

گردد.