فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣٢٧ - فصل عموم قدرت حقتعالى و انكار ثنويه و معتزله

شرور يعى شرور واقع در خارج را بايد به ماهيّات امكانى نسبت دارد حال اگر ايجاد

فعل شرّ را انسان از خود نفى كند و به حقتعالى نسبت دهد پس بايد ذات خويش را از

حيث ماهيّت و وجود نيز نفى كند و اگر وجود را بخود نسبت داد پس مى‌بايد ايجاد

افعال را نيز بخودش انتساب دهد چه آنكه قبلا گفته شد كه ايندو نسبت دائر مدار

يكديگر مى‌باشند.

شرح فارسى:

توضيح‌

در ابحاث گذشته گفتيم واسطه در عروض آنست كه نسبت عرض بواسطه‌

حقيقى و بذى الواسطه مجازى باشد و نيز متذّكر شديم كه واسطه در عروض بر سه‌

قسم است:

١- واسطه جلى و آن عبارت بود از اينكه هر كدام از واسطه و ذى الواسطه‌

در وجود و اشاره از هم ممتاز باشند مانند مثال مشهور « حركت جالس سفينه بواسطه‌

سفينه».

٢- واسطه خفى و آن عبارت بود از اينكه اين دو در وجود از هم ممتاز ولى‌

در اشاره غير مميّز از هم باشند مانند بياض و جسم كه بياض بر ابيض عارض شده‌

حقيقتا و مجازا آن را به جسم نسبت مى‌دهند و امتياز ابيض از جسم تنها در وجود

خارجى است نه در اشاره حسّى.

٣- واسطه اخفى و آن عبارت بود از اينكه اين دو نه در وجود از هم ممتاز

باشند و نه در مقام اشاره حسّى همچون جنس و فصل يا ماهيّت و وجود.

و در اين قسم عارض بحكم عقل براى ذى الواسطه ثابت است اگرچه بنظر

دقيق برهانى بلكه بكمك ذوق عرفانى از آن مسلوب است و شرح آن طور مستوفى‌

گذشت.

در نتيجه مى‌گوئيم وجود اگرچه براى ماهيّات بحكم عقل ثابت است ولى‌

بدقّت و بكمك ذوق سليم اگر بنگريم وجود از آن وجود حقيقى است و وحدت در

وجود و كثرت در شيئيّت ماهيّت است چنانچه بعضى گفته‌اند وجود بتكثّر

الموضوعات متكثّر مى‌شود و الّا در حقيقت يكى است و به عبارت ديگر اتّحاد وجود