فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٩٧ - فصل مراتب علم حقتعالى

مقصود از قلم‌

اشرف موجودات كه اوّل مخلوق او است عبارتست از قلم و وجه تسميه آن‌

به اين اسم آن است همانطوريكه قلم واسطه تصوير و نقش صو بر لوح قرطاس‌

مى‌باشد عقل اوّل نيز واسطه افاضه حقّ و ترسيم حقّ تعالى صور موجودات مادون‌

مى‌باشد بنابراين به اعتبارى تمام عقول طوليّه را مى‌توان اقلام دانست نهايت عقل‌

اوّل قلم اعلى و ديگر عقول اقلام مادون مى‌باشند چه آنكه هر كدام از عقول واسطه‌

رسم ديگرى است بطورى كه اعلى واجد تمام كمالات و فعليّات اسفل بنحو وحدت‌

و بساطت مى‌باشد.

قضا

مقصود از مرتبه قضا صورى است كه قائم به عقل بوده و صدورشان از عقل‌

مى‌باشد كه بعد از صدور به قضاء حتمى ناميده مى‌شوند چه آنكه بعد از ظهور در اين‌

مرحله نه تغيّر يابند و نه تبدّل.

البتّه ناگفته نماند كه صور قائم به عقل گاهى صور كلّيّه هستند كه بقول‌

حكماء مشّاء بنحو ارتسام در عقل اوّل موجودند و به عقيده حكماء متعالى همچون‌

صدر المتألّهين و مصنّف « ره » نفس علم حقتعالى بذات اقدسش مى‌باشند بنحو علم‌

اجمالى در عين كشف تفصيلى چنانچه شرح آن گذشت و زمانى مثل نوريّه‌

افلاطونيّه بوده كه از آنها به عقول عرضيّه و متكافئه تعبير مى‌نمايند و مقصود از قضاء

حتيم همين مثل هستند نه صور كلّيّه فلذا مرحوم مصنّف براى رفع اشتباه فرموده:

صور طبيعيّه افراد عالم كون كه در تحت صورتى قرار گرفته‌اند و آن صورت‌

جامع تمم آنهاست بنحويكه تمام كمالات و فعليّات آنها را بنحو بسيط واجد و دارا

است همچون علم اجمالى در عين كشف تفصيلى عبارتند از قضاء تفصيلى زيرا

عقول عرضيّه و متكافئه‌اى هستند كه در آنها كثرت نوعيّه تحقّق مى‌يابد و از صورت‌

جامعه بين آنها به ربّ النّوع تعبير مى‌كنند.