فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٧١ - علم ذاتى و علم فعلى

الوجود من الصّور و المعانى و الاشباح و الارواح ليس من اللّه بمستنكر

ان يجمع العالم فى واحد فهو بحيث كان الكلّ من الدّرّة الى الذّرّة مرائى‌

ذاته كما هو مرأت الحقّ.

و مقام الوحدة فى الكثرة يعنى انّ فيضه المقدّس و رحمته الواسعة فى كلّ‌

الماهيّات احاط بكلّ شيئ رحمة و علما.

و الاوّل هو العلم الذّاتى و الثّانى هو العلم الفعلى اى مقام الفعل.

اذا عرفت هذا فقولنا:

ترجمه و شرح فارسى:

علم ذاتى و علم فعلى‌

بعد از تقرير مختار خود اينك اشاره مى‌فرمايند بدو قسم علمى كه براى‌

حقتعالى مى‌باشد:

١- علم ذاتى كه از آن بمقام كثرت در وحدت نام مى‌برند.

٢- علم فعلى كه اصطلاحا مقام وحدت در كثرت ناميده مى‌شود.

توضيح‌

مقصود از مقام كثرت در وحدت اين است كه مرتبه اعلاى از وجود كه‌

ذات احديّت است در عين بساطت و وحدت جامع كلّ وجودات و محيط بكافّه انوار

است و تمام كمالاتى كه بر وجودات خاصّه و مفصّله مترتّب است بر ذات‌

بى‌چونش بار و حاصل است و براى تقرير و توضيح مثالى بيان مى‌فرمايند:

در جاى خود ثابت و مقرّر شده كه تكامل انسان و نيلش بمرحله اعلا و

وصولش بغايت قصوى مقام ليس بعد از لبس است نه لبس بعد از خلع به اين معنا هر

درجه‌اى از كمال را كه انسان طىّ كند درجه مادون محفوط مانده و كمالى به آن‌

اضافه مى‌نمايد و لباس اعلا و اكملى به روى آن مى‌پوشد نه آنكه از جامه قبلى خلع‌

و جامه‌اى ديگر به بر كند و اين نحوه از سير تكاملى ادامه پيدا مى‌كند تا بسر منزل‌

مقصود و منتهاى سير برسد و بعد از رسيدن به اين مرحله انسان در حالى كه واحد

است جامع تمام كمالات و حاوى كافّه مراتب و درجات چون عالم صور « وجودات‌