فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٦٩ - وجه تعبير بانتساب اشراقى

مرحوم مصنّف در عبارات فوق مى‌فرمايد:

لازم است اين مطلب مورد توجّه قرار گيرد كه ازل « بمعناى زمان بدون‌

اوّل» قدر جامع است بين تمام مراتب دهر و زمان همانطوريكه وجود مطلق و بحث‌

بدون تقيّد به قيدى قدر جامع بين تمام وجودات خاصّه و وجود ماهيّات است پس‌

نسبت ازل به مراتب زمان كه نسبت جامعيّت و اعميّت است عين نسبت وجود

صرف است با مراتب وجود و لازمه اين سنجش و قياس آن است كه بگوئيم‌

همانطوريكه مكرّر گفتيم وجودات خاصّه در حقيقت نفس وجود صرف هستند پس‌

مراتب زمان و آنات آن نيز نفس ازل مى‌باشد بلكه در تمام حصصى كه داراى امر

مشتركى هستند اين بيان سارى و جارى است همچون انسان، بقر، حمار و غير ذلك‌

كه در واقع تمام عين حيوان هستند.

و سپس بدنبال قياس نسبتين با هم مى‌فرمايد:

همين دو نسبتى كه ازل با مراتب زمان و وجود صرف با وجودات خاصّه‌

داشتند عينا حركت توسّطيّه با حركت قطعيّه و آن و لحظه سيّال با قطعات زمان دارد

پس همانطوريكه روح قطعات ازمنه و مراتب حركات قطعيّه، آن و حركت توسطيّه‌

است عينا دهر روح و لبّ زمان و ازل روح دهر و وجود صرف روح وجودات خاصّه‌

است فلذا همانطور كه وجود صرف محدود و منحصر نيست ازل نيز وقت موقوت و حدّ

محدودى نمى‌باشد و نمى‌توان آن را منحصر بجزء معيّن از اجزاء ماضيه دانست و از

اجزاء ديگر زمان غائب و مختفى فرض كرد زيرا در غير اين صورت براى آن مقدار و

حدّ قائل شده‌ايم و اساس مطلب مرقوم را بهم زده‌ايم پس ازل بمعناى واسع و

جامعش شامل موجود ازلى « قديم » و غير ازلى « حادث » مى‌شود و لاجرم‌

همانطوريكه احاطه بقديم دارد به حادث نيز محيط است تنها فرق قديم و حادث‌

در اين مضمار اينست كه قديم در ازل وجود نيز داشته ولى حادث وجود نداشته ولى‌

اين مقدار فرق مانع از احاطه نمى‌شود و براى تقرير مرام مى‌گوئيم:

اطلاق ازل بر قديم و حادث از قبيل قضاياى حقيقيّه است همچون اطلاق‌

حيوان بر انسان و اطلاق وجود بر موجودات آينده پس همان طوريكه معناى كلّ‌

انسان حيوان اين است كه هر موجودى اگر در خارج آمد و انسان بود حيوان است‌