فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٦٠ - وجه تعبير بانتساب اشراقى

است كه اشراق و حرارت لازمه وجود خارجى است نه لازمه ماهيّت تا در نتيجه در

ذهن نيز از آن منفك نگردد.

و حاصل كلام اين است كه صورت شمس در ذهن ماهيّت آن است و

ماهيّت ذاتا به ماهيّت ديگر بلكه با مطلق وجود تغاير داشته و قابليت مرآت بودن‌

براى آنها را ندارد.

امّا عدم قابليّت براى نشان دادن ماهيّت ديگر جهتش اين است كه مكرّر

گفته شده ماهيّت مثار كثرت و تعدّد است به اين معنا كه هرگز دو ماهيّت بوصف‌

دوئيّت ممكن نيست با هم متّحد باشند بلكه از هم متغايرند منتهى تغاير آنها گاهى‌

كلّى و بتمام ذات است و زمانى جزئى و ببعض ذات مى‌باشد.

مثال اوّل همچون اجناس علايه نظير جنس كمّ با جنس كيف و مثال دوّم‌

مانند انواعى كه در تحت يك مقوله مندرج هستند چون نوع انسان و فرس كه در

تحت حيوان واقعند.

و بديهى است شيئ واحد نمى‌تواند حاكى از اشياء متغاير با او باشد.

و امّا عدم قابليّت براى نماياندن مطلق وجود اعمّ از وجود مأخوذ بنحو بشرط

لا « صرف الوجود» يا مأخوذ بنحو لا بشرط « وجود مطلق و فيض مقدّس» جهتش‌

اين است كه سنخ ماهيّت با سنخ وجود تغاير دارد، ماهيّت مثار كثرت و افتراق‌

بوده ولى وجود واحد و بسيط است، ماهيّت ظلمت بحث و وجود نور محض‌

مى‌باشد پس چگونه ممكن است ظلمت نمايانگر نور و مظهر افتراق و شتات نماينده‌

جمع و اجتماع باشد.

و وجه التزام اشراقيّين بعقيده‌اى كه ذكر شد اين است كه ايشان وجود

ماهيّات را علم حضرت مى‌دانند نه نفس ماهيّات همچون حكماء مشّاء و بديهى‌

است اين وجود مقيّد و محدود مى‌باشد چه آنكه مثلا وجود ماهيّت شمس « بصورت‌

اضافه» واحد در مقابل اثنين بوده پس مرتبه آن مرتبه ضيق و منحصر مى‌باشد و لازمه‌

اين مبنا همان است كه ايشان ملتزم به آنند و قهرا وجود هر ماهيّتى نتواند حكايت از

وجود ماهيّات ديگر كند چنانچه وجود ماهيّات شمس غير از وجود ماهيّت ارض و

ماهيّات ديگر است ولى اگر علم حقتعالى را مجرّد وجود بدون اضافه به‌