فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٠٠ - فصل علم حقتعالى بذات

بطور عليحدّه مى‌باشد، لذا در بيان و تقرير قاعده اوّلى گفتيم:

زيرا معقوليّت حقتعالى يا ممكنست و يا ممكن نيست، عدم امكانش ظاهر

البطلان و واضح الفساد است.

عبارت « الظّاهر البطلان» از قبيل رفع دادن صفت بفاعل خودش مى‌باشد

همچون « الحسن الوجه» و شايسته نيست آنرا با قرائت جرّ از باب اضافه وصف‌

« ظاهر » به فاعلش « البطلان » قرائت نمائيم زيرا در اينصورت از نظر اعراب با

حروف روى مصراع سابق موافق نمى‌باشد چه آنكه « نون » از كلمه « الامكان » در

مصراغ قبلى مضموم است.

و بهر تقدير ظهور بطلان عدم معقوليّت بخاطر آنستكه هر موجودى بوجه من‌

الوجوه امكان تعقلّش مى‌باشد ولو بالوجوه العامّه مثل اينكه آنرا بعنوان موجود و واجب‌

يا ممكن يا با غير اين امور از امور عامّه ديگر تعقّل نمائيم.

سپس مى‌گوئيم:

جواز يعنى امكان كه شقّ اوّل بود اگر بواسطه تغيير باشد يعنى عقل آنرا از

تمام مقارناتش عارى كرده و سپس معقول قرارش دهد پس آن خلف است زيرا

موضوع عقلى اساسا مجرّد مى‌باشد و نيازى به عارى كردن عارى‌كننده نداريم و اگر

امكان بدون تغيير اخذ شود پس ان امكانى است كه در ضمن وجوب مى‌باشد و آن‌

بالفعل معقول است و همان مجرّد معقول بالفعل، بالفعل عاقل خود نيز مى‌باشد نه‌

آنكه بالقوّه نفس خود را تعقّل نمايد چه آنكه عاقل مضايف با معقول بوده و

متضايفان بايد از نظر قوّه و فعل متكافئ و متعارض باشند.

شرح فارسى:

توضيح‌

مرحوم مصنّف در اين فصل دو دليل بر علم حقتعالى به ذات خود اقامه‌

مى‌نمايد:

دليل اوّل: تمام موجوداتى كه عالم بذات خود هستند همچون مجرّدات‌

مستند به او مى‌باشند چون تمام ممكن و او واجب است و چگونه ممكن است‌

معطى شيئ فاقد شيئ بوده موجود مستند اشرف از معطى وجود شود.

فصول الحكمة، شرح فارسى بر منظومه (مبحث الهيات) ؛ ج‌٣ ؛ ص١٢٠١