فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١١٠٨ - جواب از دفع شبهه ابن كمونه

١- ذاتى، ٢- عرضى.

و هر كدام از اين دو به اصطلاح استعمال مى‌شوند:

١- ذاتى و عرضى باب برهان.

٢- ذاتى و عرضى باب ايساغوجى.

ذاتى باب ايساغوجى: عبارتست از محموليكه حقيقت و كنه موضوع را واضح‌

مى‌نمايد و بعبارت ديگر آن است كه عين ذات چيزى باشد همچون جنس و فصل‌

كه عين نوع مى‌باشند پس حيوان ناطق در مثال: انسان حيوان ناطق است ذاتى باب‌

ايساغوجى مى‌باشد.

ذاتى باب برهان: عبارتست از محمولى كه از مقام ذات انتزاع شده و بر ذات‌

حمل شود مانند ممكن در مثال: انسان ممكن است.

عرضى باب ايساغوجى: عبارتست از محمولى كه از كنه و ذات موضوع‌

خارج باشد همچون اعراض و عرضى باب برهان كه به آن محمول بالضّميمه نيز

مى‌گويند عبارتست از عوارض وجود همچون بياض و سواد.

عرضى در باب ايساغوجى به دو عبارت اطلاق مى‌شود:

١- خارج محمول: و آن عرضى را گويند كه از حقيقت چيزى انتزاع شده و

سپس بر همان حقيقت حمل نمايند و در حقيقت همان ذاتى باب برهان است.

٢- محمول بالضّميمه: و آن عرضى را گويند كه با ذات مساسى نداشته‌

بلكه از كنه ذات خارج است ولى در مقام حمل محتاج است كه به ذات ضميمه‌

شود مانند ابيض و اسود و امثال اينها بعد از تمهيد اين مقدّمه در جواب دفع مذكور

مى‌گوئيم:

اشكال سابق الذّكر زمانى متوجّه ابن كمونه مى‌شود كه حمل بالعرض بودن‌

وجوب وجود را از قبيل عرضى در باب برهان (محمول بالضّميمه) بداند و در حقيقت‌

وجوب وجود را از عوارض وجود فرض كند ولى اين طور نيست بلكه ايشان وجوب‌

وجود را عرضى بمعناى خارج محمول (عرضى در باب ايساغوجى) مى‌داند و در

واقع آن را از عوارض ماهيّت همچون شيئيّت و امكان و امثال اينها تقدير نموده است‌

و شاهد بر اين مدّعا آنستكه در كلام ايشان بين عرضى و ذاتى جمع شده در