فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٠٨٤ - دليل بر اثبات صانع

سائر صفات كماليّه همچون علم، حيوة، اراده و امثال آن جارى است مثلا در

اثبات علم حضرتش مى‌گوئيم:

حقيقت علم يا واجب است كه در اين صورت مدّعا ثابت مى‌شود و يا

ممكن كه در اين فرض مستلزم علمى است كه واجب مى‌باشد يا بدليل خلف‌

بتقريرى كه در وجود گذشت و يا بدليل غير خلف (استقامت) به بيانى كه تشريح‌

شد و يا در اثبات حيوة چنانچه فارابى نيز گفته است مى‌گوئيم:

واجب است در بين انحاء حيات و افراد آن حياتى باشد كه بالذّات بوده و

تمام افراد ديگر به آن منتهى شوند و آن حيات حق تعالى است پس حيات او واجب‌

است و در غير اين صورت بايد ممكن بوده و به حيات بالذّات ديگرى منتهى گردد و

اين خلاف فرض است زيرا فرض اين است كه تمام انحاء حيات به آن منتهى‌

مى‌شوند.

و يا در اثبات اختيار مى‌گوئيم:

در بين انحاء اختيار بايد فردى باشد كه تمام اختيارات به آن منتهى شده و

آن بالذّات بوده و به اختيار ديگرى مستند نباشد و در غير اين صورت يا دور لازم‌

مى‌آيد و يا تسلسل.

و خلاصه كلام اين است كه عارض ذاتيّه وجود كه همان صفات كماليّه‌

باشند چون حيوة، قدرت، اراده، اختيار، علم و امثال اينها در جميع احكام با وجود

مشترك مى‌باشند لذا همانطورى كه صرف الوجود و حقيقت وجود كه همان وجود

حقتعالى است ذاتا قابل عدم نيست و نيز عين ذات واجب مى‌باشد صفات مذكوره‌

نيز چنين بوده و بايد گفت علم و حيوة و قدرت ذاتا قابل عدم نبوده و عين ذات‌

حضرتش مى‌باشند و تمام ادلّه‌اى كه بر اثبات حقيقت وجود در دست هست عينا

بهمان ادلّه اين صفات را با خصوصيّتى كه گفته شد اثبات مى‌كنند.

قوله: و انمّا عبّرنا عن الصّفات الكماليّة: مرحوم مصنّف در بيتى كه گذشت‌

فرمود: « و قس عليه كلّما ليس امتنع»، سپس فرمود مراد از « ليس امتنع» صفات‌

كماليّه است، اينكه مى‌فرمايد اينكه از صفات كماليه بعبارت « ليس امتنع» يعنى‌

ممكنه عامّه تعبير نموديم جهتش اين بود كه اشاره كنيم ملاك و مناط صفات‌