فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٠٧٩ - احتمال دوم در دو قيد

مرتبة من تلك الحقيقة فاذا كان هذه المرتبة مفتقرة الى الغير استلزم‌

الغنى بالذّات دفعا للدّور و التّسلسل و الاوّل اوثق و اشرف و اخصر.

ترجمه: زمانيكه وجود واجب باشد مراد و مطلوب حاصل است.

مقصود از « وجود » حقيقت وجودى است كه اصالتش ثابت بوده و حقيقت‌

هر صاحب حقيقتى وابسته بآن مى‌باشد و اگر وجود ممكن باشد اين موجود ممكن‌

مستلزم واجب است.

و مراد از « امكان » امكان بمعناى فقر و تعلّق بغير بوده نه امكان بمعناى‌

سلب ضرورت وجود و عدم چه آنكه ثبوت وجود لنفسه ضرورى است و نيز مقصود از

آن تساوى دو نسبت وجود و عدم نمى‌باشد زيرا نسبت شيئ به خودش هرگز مانند

نسبت نقيضش بآن نيست چون اوّلى مكيّف است بوجوب و دوّمى كيفش امتناع‌

است.

و حاصل آنكه اگر وجود ممكن يعنى فقير و متعلّق بغير باشد مستلزم واجب‌

الوجود بالذّات است و اين استزام يا از طريق خلف ثابت است و يا از راه غير آن يعنى‌

طريق استقامت به ثبوت رسيده است.

و امّا اثبات استلزام از طريق خلف:

حقيقت مزبور كه آنرا ممكن فرض كرديم ثانى برايش نبوده تا تعلّق بآن‌

داشته و فقر و نيازش بآن ثابت باشد بلكه هرچه را كه براى آن ثانى فرض كنيم پس‌

آن همان حقيقت ممكن بوده نه آنكه غيرش فرض گردد.

و اگر آن حقيقت را ماهيّت و عدم فرض كنيم حال ايندو معلوم بوده و نياز

به شرح ندارد.

و امّا اثبات استلزام از طريق استقامت:

اينستكه مى‌گوئيم مراد از وجود مرتبه‌اى از آن حقيقت مى‌باشد حال اين‌

مرتبه وقتى محتاج بغير بود براى دفع دور و تسلسل بايد آن غير غنىّ بالذات باشد.

البتّه دليل اوّل محكم‌تر و شريف‌تر و مختصرتر از دليل دوّم مى‌باشد.