تاريخ حديث شيعه در سده هاى هشتم تا يازدهم هجرى - خدايارى، علي نقى؛ پور اكبر، الياس - الصفحة ٤٢٥ - شرح نويسى
الأخبار[١] است كه شرحى حاشيهوار است بر عبارتهاى مشكل كتاب عيون أخبار الرضا عليه السلام از شيخ صدوق. مؤلّف در مقدّمه تصريح نموده كه اين شرح را پس از شرح كتاب التوحيد نوشته و در سال ١١٠٦ ق به پايان رسانده است.
مؤلّف الذريعة از شروح نگاشته شده در اين دوره، ٢٥ شرح بر الصحيفة السجاديّة، بيست شرح بر الكافى (اعم از اصول، فروع، روضه) و شرحهايى كه با نام مستقل آمدهاند، نظير: مرآة العقول علّامه مجلسى، پنج شرح بر كتاب من لا يحضره الفقيه، دوازده شرح بر تهذيب الأحكام، شش شرح بر الاستبصار و ٢٤ شرح پراكنده را نام مىبرد. به تعدادى از اين شرحها در متن اشاره شد.[٢]
[١]. الذريعة، ج ١٨، ص ٢٦٣؛ فهرست نسخ خطّى كتابخانه آية اللَّه مرعشى، ج ١، ص ٢٤٥.
[٢]. در اين جا به برخى از شارحان ديگر كتب حديثى اشاره مىشود.
شارحان الكافى:
١. امين اسماعيل خاتون آبادى( اصول)، ٢. محمّد بن على بلاغى نجفى( م ١٠٠٠ ق)( اصول)، ٣. محمّد امين استرآبادى( م ١٠٣٦ ق)، ٤. شرحى منسوب به رفيع الدين نايينى؛ معروف به ميرزا رفيعا، استاد علّامه مجلسى( م ١٠٨١)( اصول)، ٦. محمّد معصوم بن امير فصيح( م ١٠٩١ ق)( اصول)، ٧. على بن محمّد بن حسن بن زين الدين شهيد( م ١١٠٣ ق)( اصول)، ٨. محمّد صالح بن احمد مازندرانى( م ١٠٨١ يا ١٠٨٦ ق)( اصول و روضه و بعضى فروع)، ٩. حسين بن ابى جعفر محمّد حسين موسوى كركى( م ١٠٠١ ق)( روضه)، ١٠. محمّد صالح بن احمد مازندرانى( م ١٠٨١ ق)( روضه)، ١١. محمّد بن حسين بن قارياغدى( فراغت ١٠٩٨ ق)( روضه)، ١٢. نعمة اللَّه جزائرى( م ١١١٢ ق)( روضه).( الذريعة، ج ١٣، ص ٩٥- ٩٨ و ٢٩٦- ٢٩٧ و ج ١٤، ص ٢٧- ٢٨).
شارحان كتاب من لا يحضره الفقيه:
١. محمّد بن حسين بن عبدالصمد شيخ بهايى( م ١٠٣١ ق)، ٢. محمّد بن حسن بن زين الدين( م ١٠٣٠ ق، به نام معاهد التنبيه، ٣. محمّد صالح بن احمد مازندرانى( م ١٠٨١ ق)( الذريعة، ج ١٤، ص ٩٤).
شارحان تهذيب الأحكام:
١. ملّا محمّد تقى مجلسى( م ١٠٧٠ ق) به نام إحيا الأحاديث، ٢. محمّد طاهر بن محمّد حسين شيرازى، از مشايخ علّامه مجلسى و شيخ حرّ عاملى( م ١٠٩٨ ق) به نام حجة الاسلام. ٣. عبداللطيف بن على بن احمد بن ابى جامع عاملى، شاگرد شيخ بهايى. ٤. محمّد امين بن محمّد شريف استرآبادى( م ١٠٣٦ ق)، ٥. ملّا عبداللَّه بن محمّد تقى مجلسى( م ١٠٨٤ ق)، ٦. محمّد بن حسن شيروانى( م ١٠٩٩ ق).
شارحان الاستبصار: