تاريخ حديث شيعه در سده هاى هشتم تا يازدهم هجرى - خدايارى، علي نقى؛ پور اكبر، الياس - الصفحة ٢٧٠ - درآمد

ديروز را با بينش ديروزى و امروز را با بينش امروزين بايد شناخت.

اين را بارها گفته‌ام كه: مسائلى را كه مربوط به گذشته و جوّ و محيطى ديگر است، با بينش امروز نبايد ديد؛ بلكه بايد كوشش كنيم كه تا هر چه را در همان محيط و جوّ، و با بينش زمانش ببينيم و ....[١] ايشان در قولى ديگر به نقل از بِرك، آورده است:

هر واقعيت اجتماعى را بايد با ظرف زمان و مكان خودش بسنجيم.[٢] به رغم اين هشدار، مقدّمات آرمان‌گرايانه شريعتى با نتيجه‌اى كه گرفته، دچار تناقض مى‌شود:

ولايت على ... پس از هزار سال جهاد و شهادت، به سلطنت شاه عبّاس منجر مى‌شود و به جاى ابوذر غفارى، امام جمعه مسجد شاه مى‌آيد، و عمّار و ياسر، پدر و پسرى آن‌چنان، جا را به ملّا محمّد باقر و ملّا محمّد تقى مجلسى، پدر و پسرى اين‌چنين، مى‌سپارند.[٣] به نظر مى‌رسد بهترين قضاوت درباره حكومت صفويه و علماى اين دوره، بايد از روى عملكردها و دستاوردهايى باشد كه از اين عصر به يادگار مانده است.

براى بازيابى عوامل رويكرد به فعّاليت‌هاى علمى و حديثى در اين دوره، به ذكر تاريخ مختصرى از تحوّلات سياسى- اجتماعى هم‌زمان با روى كار آمدن حكومت صفويه در ايران، برخورد حاكمان صفوى با عالمان دين و وضعيّت شيعه در نقاط مختلف پرداخته‌ايم؛ چرا كه معتقديم تاريخ هر دوره‌اى بسترى مناسب براى فعّاليت‌هاى آن دوره فراهم مى‌كند و بدون داشتن داده‌هاى تاريخى لازم، فهم و تحليل مسائل، ممكن نيست.

[١]. اسلام‌شناسى( مجموعه آثار، ش ١٦)، على شريعتى، ج ٢، ص ٢٧.

[٢]. شيعه( مجموعه آثار، ش ٧)، على شريعتى ص ١٧٦- ١٧٧.

[٣]. ويژگى‌هاى قرون جديد( مجموعه آثار، ش ٣١)، على شريعتى ص ٤٦١.