تاريخ حديث شيعه در سده هاى هشتم تا يازدهم هجرى - خدايارى، علي نقى؛ پور اكبر، الياس - الصفحة ٢١٥ - ٣ إيضاح الاشتباه فى أسماء الرواة

٣. إيضاح الاشتباه فى أسماء الرواة[١]

اين كتاب، نوشته علّامه حلّى (م ٧٢٦ ق) است كه آن را پس از خلاصة الأقوال نگاشته و در ذى قعده ٧٠٧، نگارش آن را به پايان برده است. موضوع كتاب، ضبط نام راويان و نام پدران و نسب ايشان است.

شكل كار، بدين گونه است كه نويسنده، حروف و حركات هريك از واژگان دشوار موجود در نام راويان را بيان مى‌كند. مثلًا ذيل على بن مهزيار مى‌نويسد:

بفتح الميم و إسكان الهاء و كسر الزاء و بعدها ياء منقطعة تحتها نقطتين والراء أخيراً.[٢] از آن‌جا كه علّامه در تنظيم كتاب (مانند خلاصة) فقط حروف اوّل اسامى راويان را لحاظ كرده و مثلًا نام اسماعيل را قبل از احمد و اسماعيل بن محمّد را قبل از اسماعيل بن على آورده است، برخى از دانشوران با تنظيم حروف دوم و سوم، ترتيب دقيق‌ترى از آن به دست داده‌اند. از جمله، سيّد ابوالقاسم جعفر كبير فرزند حسين بن قاسم خوانسارى (جدّ صاحب روضات) (م ١١٥٨ ق)، بدون دخل و تصرّف، آن را مرتّب كرد و تتميم الإفصاح فى ترتيب الإيضاح نام نهاد.[٣] نيز علم الهدى محمّد بن محسن فيض كاشانى با افزودن مطالبى ديگر، نضد الايضاح را پرداخت (٢٢ رمضان ١٠٧٣). اين كتاب به سال ١٢٧١ ق، در حاشيه الفهرست شيخ طوسى با تصحيح اسپرنگر در كلكته و به سال ١٣٥١ ش، توسّط دكتر محمود راميار، همراه با مقدّمه و فهارس، تجديد چاپ شده است.[٤]

[١]. كشف الحجب والأستار، ص ٧٣؛ الذريعة، ج ٢، ص ٤٩٣( ش ١٩٣٤)؛ مكتبة العلامة الحلّى، ص ٥٩؛ هدية العارفين، ج ١، ص ٢٨٤. نام كتاب در منابع به شكل‌هاى مختلف آمده. آنچه در عنوان آمد، تعبير علّامه در مقدّمه كتاب است( ر. ك: إيضاح الاشتباه، ص ٧٧).

[٢]. إيضاح الاشتباه، ص ٢١٦( ش ٣٨٢).

[٣]. الذريعة، ج ٣، ص ٣٣٦( ش ١٢٢١).

[٤]. همان، ج ٢٤، ص ١٨٦( ش ٩٧١).