تاريخ حديث شيعه در سده هاى هشتم تا يازدهم هجرى - خدايارى، علي نقى؛ پور اكبر، الياس - الصفحة ٤٣٣ - حاشيه نويسى

- أقول» و «قوله- قوله» در كتاب‌هاى حاشيه‌نويسى، بيانگر همين مطلب است.

در قرن دهم و يازدهم هجرى، فعّاليت‌هاى گسترده‌اى در حاشيه‌نويسى بر كتب حديثى شيعه و كتب رجالى شكل گرفت و به نظر مى‌رسد اوّلين پژوهش حديثى در اين دوره نيز حاشيه‌نويسى بوده باشد؛ چرا كه صاحب روضات الجنات مى‌نويسد:

در حوزه احكام شرعى، اوّلين كسى كه در زمان صفويه كتاب نوشت، حسين شرف‌الدين اردبيلى است و از آثار او مى‌توان شرح بر «نهج‌البلاغة» به درخواست شاه اسماعيل اوّل و حاشيه بر «تهذيب الأحكام» شيخ طوسى (م ٤٦٠ ق) را نام برد كه هر دو به زبان فارسى بوده است.[١] حواشى نگاشته شده در اين دوره، يا بر آثار نوشته شده پيشينيان، نظير الصحيفة السجّادية (٩ حاشيه)، كتب اربعه (٤٨ حاشيه) و كتب رجالى (١٠ حاشيه) است و يا بر آثار نگاشته شده در همين عصر، نظير: الوافى و كتاب‌هاى رجالى اين عصر. براى معرّفى، آن دسته از حواشى‌اى را كه نسخه‌هاى آنها در كتاب‌خانه‌ها و مراكز علمى موجود است، توضيح داده‌ايم و بقيه حواشى را از كتاب الذريعة به طور اجمال آورده‌ايم.[٢]

[١]. روضات الجنّات، ج ٢، ص ٣١٩؛ الهجرة العاملية إلى ايران، ص ١٨٣.

[٢]. در اين جا برخى حاشيه‌نويسان اين دوره، به اجمال معرّفى مى‌شوند:

حواشى بر الكافى:

١. ابراهيم بن فقيه كاظمى( ق ١٠)، ٢. نورالدين على بن ابى الحسن عاملى( م ١٠٦٨ ق)( حواشى پراكنده بر اصول و فروع)، ٣. زين الدين ابوالحسن على بن شيخ حسن( اجازه از پدرش در ٩٩٠ ق)، ٤. على صغير بن شيخ زين الدين( پايان ١٠٨٥ ق)( باب توحيد از قسم اصول)، ٥. محمّد بن حسن زين الدين( م ١٠٣٠ ق)، ٦. على كبير بن محمّد بن حسن بن زين الدين( م ١١٠٤ ق)( كتاب عقل و علم)، ٧. بدرالدين احمد انصارى عاملى، شاگرد شيخ بهايى( اصول)، ٨. قاسم بن محمّد بن جواد كاظمى( م بعد از ١١٠٠ ق)، ٩. محمّد امين استرآبادى( م ١٠٣٦ ق) به صورت ناقص، ١٠. محمّد باقر مجلسى( م ١١١١ ق)( اصول)( الذريعة، ج ٦، ص ١٨٠- ١٨٤).