تاريخ حديث شيعه در سده هاى هشتم تا يازدهم هجرى - خدايارى، علي نقى؛ پور اكبر، الياس - الصفحة ٣٦٥ - الف اربعين نويسى

الف. اربعين‌نويسى‌

اربعين‌نويسى، در تاريخ حديث، از ديرْ زمان رواج داشته و اين عمل عالمان شرع، مستند بر حديثى مستفيض‌[١] است كه به سند متّصل‌[٢] از پيامبر اكرم روايت شده است:

من حفظ على أمتى أربعين حديثاً فيما ينفعهم من أمر دينهم بعثه اللَّه يوم القيامة من العلماء.

به همين سبب، بسيارى از عالمان شرع، اعم از شيعه و سنّى، از سده‌هاى سوم و چهارم هجرى به بعد به گردآوردن يا شرح كتاب‌هايى به نام «اربعين» پرداختند و چون در قرن دهم هجرى، دور به عالمان شيعه رسيد، همين كار را دنبال كردند.

شيخ بهايى، با شش سند،[٣] حديثى را از امام موسى كاظم عليه السلام از پدرانش، از رسول خدا روايت كرده است كه فرمود:

من حفظ على أمتى أربعين حديثاً ينتفعون ممّا يحتاجون إليه فى أمر دينهم بعثه اللَّه عز و جل يوم القيامة فقيهاً عالماً.[٤] محتواى مجموعه‌هاى «اربعين» اين دوره، در بيان مسائل اعتقادى، مناقب و فضائل ائمه عليهم السلام، سنن، آداب و احكام، اخلاق و ... است كه ماحصل مجموعه‌ها بدين قرار است:[٥] ١. الأربعين فى فضائل الإمام اميرالمؤمنين عليه السلام و يليه أسماء أولاده،[٦] از امير جمال‌الدين محدّث شاهرودى (م ٩٣٠ ق). اين كتاب، شامل چهل حديث از احاديث‌

[١]. مستفيض، خبرى است كه راويان آن در هر طبقه بيش از دو تن و به قولى بيشتر از سه تن باشند؛ ولى به سر حدّ تواتر نرسيده باشد( دراية الحديث، ص ٤٩).

[٢]. وصول الأخيار إلى أصول الأخبار، ص ٣٨.

[٣]. الأربعون حديثاً، ص ٦٣- ٦٥.

[٤]. الخصال، ج ٢، ص ١٥٠؛ ثواب الأعمال، ص ٣٠٠؛ الكافى، ج ١، ص ٤٩.

[٥]. آن دست از آثارى كه در بخش‌هاى متعدّد، در حين بحث محدّثان به صورت تفصيلى بدانها اشاره شده، در اين بحث، گنجانده نشده‌اند.

[٦]. رياض العلماء، ج ٣، ص ٣١٥؛ الذريعة، ج ١، ص ٤٢١.