دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٨٥
| ابن بکلارش جلد: ٣ شماره مقاله:٩٨٥ |
اِبْنِ بُكْلارِش، يا بِكلارِش، يونس بن اسحاق (سدة ٥ق/١١م)، پزشك يهودي
اندلسى. در برخى منابع نام وي يوسف ذكر شده كه خطاست. به احتمال بسيار
در غرناطه زاده شده و سپس به المريه رفته است. وي سالهاي جوانى خود را
در المريه در خدمت خاندان بنى صمادح (٤٣٣-٤٨٤ق/١٠٤٢-١٠٩١م) به سر برد و به
هنگام انقراض حكومت آنان به دست مرابطون يا كمى پيش از آن به سرقسطه
رفت و به خدمت چهارمين حكمران خاندان هود يعنى المستعين بالله (حك
٤٧٨-٥٠٤ق/١٠٨٥-١١١٠م) درآمد و «فرهنگ» با ارزش پزشكى را كه در المريه گرد
آورده بود به مستعين تقديم كرد (ابن ابى اصيبعة، ٣(١)/٨٥). اين كتاب كه
مفردات فى الطب، مفردات ابن بكلارش، و به مناسبت تقديم آن به مسعين،
مستعينى نيز خوانده مىشود (حاجى خليفه، ٢/١٦٧٤؛ S,I/٦٤٠ )، GAL, فرهنگ كوچكى
است كه طى آن بيش از ٧٠٠ داروي ساده، با ذكر طبيعت و رده (حرارت، برودت،
رطوبت و پيوست)، نام علمى به زبانهاي سريانى، فارسى، يونانى، لاتين و
اسپانيايى، جانشينها (مشابهات)، خواص و تأثيرات و چگونگى كاربرد هر يك از
آنها به شكل يك جدول متناظر پنج ستونى شناسانده شده است ( ٢ EI؛ جودائيكا،
.(VIII/١١٥٨ در غرب جهان اسلام ابن بكلارش نخستين پزشكى است كه چنين
شيوهاي به كار برده است. كمى پيش از وي، در شرق اسلامى ابن بطلان
بغدادي (د ٤٥٠ق/١٠٥٨م) و ابن جزلة بغدادي (د ٤٧٣ق/١٠٨٠م) نيز چنين جدولى
تدوين كرده بودند. مواد اين فرهنگ از كتب پزشكان دورانهاي پيشتر، مانند
جالينوس، ديوسكوريدس، ابن جلجل (د ٣٨٤ق/٩٩٤م)، ابن وافد (د ٤٦٧ق/١٠٧٤م)،
ابن جزار (د ٣٦٩ق/٩٧٩م) و ديگران گردآوري شده است.
پزشكان سدههاي بعد مانند غافقى (د ٥٥٩ ق/١١٦٤م) و اين بيطار (د
٦٤٥ق/١٢٤٨م) در تأليفات خود، و خاورشناسى مانند دوزي، در «ذيل قواميس عرب١»
و سيمونت٢ در كتابى با عنوان (فرهنگ لغات ايبري و لاتين متداول در ميان
غيرمسلمانان اندلس٣» از مستعينى استفاده كردهاند. سيمونت تصريح مىكند كه
بيش از ٢٠٠ عنوان از عناوين فرهنگ خود را از كتاب ابن بكلارش گرفته است
(مقدمه، .(١٤٧ اين كتاب تاكنون چاپ نشده، اما مورد بررسيهاي متعدد قرار
گرفته است، از جمله: رنو٤ در مجلة هسپريس٥ ١٣٤٨ق/١٩٣٠م و لوي٦ و سوريال٧ در
مجلة «يانوس٨» ١٣٨٧ق/ ١٩٦٨م. سوريال مقدمة اين كتاب را به انگليسى نيز
ترجمه كرد و آنا لابارتا بانوي خاورشناس معاصر اسپانيايى كه همين مقدمه را
به ضميمة برخى بررسيها در بارسلون منتشر ساخت. نسخههايى خطى از اين كتاب
در كتابخانههاي ملى مادريد، ناپل و نيز در ليدن و رباط موجود است (لابارتا،
.(١٨٥-١٨٦
ابن بكلارش كتاب ديگري نيز با عنوان التبيين و الترتيب نوشته است كه در
آن از خوراكيها و قواي چهارگانه، يعنى جاذبه، حاصره، هاضمه، دافعه و كار
اين قوا در اعضاي بدن سخن گفته است. وي در مقدمة مستعينى از اين كتاب
نام برده، اما اكنون اثري از آن بر جاي نمانده است. دو اثر ديگر نيز با
عنوان رسالة فى استعمال المسموم و رسالة فى صيانة بعض الادوية الحيوانية و
المعدنية به او منسوب است.
مآخذ: ابن ابى اصيبعه، احمد، عيون الانباء فى طقات الاطباء، بيروت، ١٩٥٧م؛
حاجى خليفه، كشف؛ نيز:
EI ٢ ; GAL,S; Judaica; Labarta, Ana, X Elpr F logo de al-Kit ? b al Must q ini
de Ibn Bukl ? ris n , Estudios sobore historia de la Ciencia arabe, Barcelona,
١٩٨٠ ; Simonet , Francisco Javier, Giosario de voces ib E rica y latinas usadas
entre los mozarabes, Madrid, ١٨٨٨.
فاطمه آل مصطفى (رب) آبانماه٧٦
ن * ٢ * (رب) ٢١/٨/٧٦