دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٠٣
| ابن سرج جلد: ٣ شماره مقاله:١٣٠٣ |
اِبْنِ سَرْج، ابوجعفر محمد بن سَنان بن سرج بن ابراهيم تَنوخى شَيزَري
(٢١٢-٢٩٣ق/٨٢٧ -٩٠٦م)، مقري، محدّث و قاضى حنفى شام. اگرچه تاريخ تولد او
در منابع تصريح نشده، ولى با توجه به اينكه ابن عساكر (١٥/٤٠٥) وفات او را
در ٢٩٣ق و در ٨١ سالگى ضبط كرده، مىتوان تاريخ ولادت او را به دست آورد.
براساس پارهاي قراين مىتوان نتيجه گرفت كه او عمدتاً در شيزر (شام)
اقامت داشته (مثلاً نك: اندرابى، ١٢٧)، ولى براي استماع از برخى مشايخ
دمشق به آنجا رفته است (نك: ابن عساكر، ١٥/٤٠٣). او قرائت كسائى از قاريان
هفتگانه، شيبة بن نصاح از قاريان شاذّ مدينه و احتمالاً قرائت ديگر قاريان
را نزد مشايخى چون احمد بن جُبير انطاكى، ميمون بن حفص كوفى و به خصوص
ابوموسى عيسى بن سليمان شيزري كه هر سه از شاگردان كسائى بودهاند،
فراگرفت (نك: اندرابى، ابن عساكر، همانجاها؛ ابن جزري، غاية، ٢/١٥٠). روايت
او به خصوص از كسائى در سدههاي ٥ و ٦ق/١١ و ١٢م مورد عنايت مقريانى چون
ابوعمرو دانى، هُذَلى، اندرابى، ابن سِوار، و سبط خياط قرار داشته و در آثار
ايشان ثبت گرديده، ولى در آثار متأخر متروك شده است (قس: ابن جزري،
النشر، ١/١٦٧-١٧٢). از مهمترين راويان او در قرائت ابن شنبوذ شايان ذكر است
(براي فهرستى از آنان نك: ابن عساكر، ١٥/٤٠٤؛ ابن جزري، غاية، همانجا).
در حديث نيز وي از مشايخى چون هشام بن عمار، مسيّب بن واضح، عبدالوهاب
بن نجدة حوطى و عيسى بن سليمانى شيزري استماع و روايت كرده است (نك:
طحاوي، ٢/٢٨٨، ٣٦٩، ٣/١٤٦، ١٧٦، جم؛ براي فهرستى از آنان نك: خطيب بغدادي،
١/٣٦٠؛ ابن عساكر، همانجا). در ميان كسانى كه از او روايت حديث كردهاند، نيز
مىتوان از محدّثان برجستهاي چون ابوجعفر طحاوي و سليمان بن احمد طبرانى
ياد كرد (نك: طحاوي، همانجاها؛ طبرانى، ٢/٤٤؛ براي فهرستى از آنان نك: خطيب
بغدادي، ابن عساكر، همانجاها). برخى از احاديث او را مىتوان در مطاوي كتب
حديث چون مشكل الا¸ثار طحاوي يافت. ابن عساكر (١٥/٤٠٤- ٤٠٥) نيز شماري از
احاديث وي را گرد آورده است. در قرائت، ابن جزري ( غاية،٢/١٥٠) او را ضابط
(دقيق) شمرده، اما در حديث، ذهبى روايت او را به گونهاي ضعيف دانسته است
(نك: المغنى، ٢/٥٩٠؛ قس: همو، ميزان، ٣/٥٧٥). البته دليلى وجود ندارد كه اين
گفته را طعنى در شخص ابن سرج بدانيم. جز قاري و محدّث، ابن سرج تا حدودي
به عنوان يك فقيه نيز مطرح بوده است. او فقه حنفى را از استادش عيسى بن
سليمان شيزري و او از محمد بن حسن شيبانى فرا گرفت (ابن جزري، غاية، ١/٦٨٠
-٦٠٩، ٢/١٥١). ابن سرج يكى از مشايخى است كه طحاوي فقيه بزرگ حنفى فقه
محمد بن حسن شيبانى را از ايشان فرا گرفته است (نك: همان، ٢/١٥١). در منابع
به مذهب فقهى ابن سرج تصريح نشده، ولى اولاً از نقش او در انتقال مذهب
حنفى از محمد بن حسن بن طحاوي و ثانياً چون نزديكترين استاد ابن سرج كه
بيشترين تأثير را بر او گذاشته، يعنى عيسى بن سليمان شيزري، حنفى بوده
(نك: همان، ١/٦٠٨)، چنين مىنمايد كه او نيز حنفى بوده است. ابن سرج مدتى
قاضى شيزر بوده (همان، ٢/١٥٠؛ قس: ابن ماكولا، ٤/٤٥٣) و به رغم اينكه مذهب
حنفى در شام رواج چندانى نداشت، ظاهراً اعطاي منصب قضا به حنفيان امري
متداول بوده است (قس: مقدسى، ١٨٠).
مآخذ: ابن جزري، محمد، غاية النهاية، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥٢ق/
١٩٣٣م؛ همو، النشر فى قراءات العشر، به كوشش على محمد ضباع، قاهره،
كتابخانة مصطفى محمد؛ ابن عساكر، على، تاريخ مدينة دمشق، مصر، دارالنّشر؛ ابن
ماكولا، على، الاكمال، به كوشش عبدالرحمان بن يحيى معلمى، حيدرآباد دكن،
١٣٨١ق/١٩٦٢م؛ اندرابى، احمد بن ابى عمر، قراءات القرّاء المعروفين، به
كوشش احمد نصيف جنابى، بيروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٦م؛ خطيب بغدادي، احمد، تلخيص
المتشابه، به كوشش سكينة شهابى، دمشق، ١٩٨٥م؛ ذهبى، محمد، المغنى، به
كوشش نورالدين عتر، حلب، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ همو، ميزان الاعتدال، به كوشش على
محمد بجاوي، قاهره، ١٣٨٢ق/١٩٦٣م؛ طبرانى، سليمان، المعجم الصغير، به كوشش
عبدالرحمان محمد عثمان، قاهره، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛ طحاوي، احمد، مشكلالا¸ثار،
حيدرآباد دكن، ١٣٣٣ق؛ مقدسى، احسن التقاسيم، به كوشش دخويه، ليدن، ١٩٠٦م.
بخش علوم قرآنى و حديث
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا