دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٢١٧
| ابن ذکوان، ابو عمرو جلد: ٣ شماره مقاله:١٢١٧ |
اِبْنِ ذَكْوان، ابوعمرو عبدالله بن احمد بن بشير دمشقى (١٧٣-
٢٤٢ق/٧٨٩-٨٥٦م)، يكى از دو راوي قرائت ابن عامر از قاريان هفتگانه. ابن
جزري ( غاية، ١/٤٠٤) به تفصيل نسب قريشى او را ذكر كرده است. در برخى
منابع كنية او «ابومحمد» آمده است (نك: ابن عساكر، ٢٩٦). او ساكن دمشق بود و
مدتى امامت مسجد جامع آنجا را بر عهده داشته است (ابن عساكر، همانجا). ابن
ذكوان قرائت ابن عامر را از ايوب بن تميم، به روايت از يحيى بن حارث
ذماري آموخت (ابن مجاهد، ٨٧، ١٠١؛ ابن مهران، ٣٩) و اينكه مقدسى از قرائت
او نزد يحيى سخن گفته (ص ١٤٣) خطاست. دو راوي عمدة ابن ذكوان هارون بن
موسى اخفش و محمد بن موسى صوري هستند كه غالب طرق روايت ابن ذكوان از
ابن عامر به آن دو ختم مىشود (نك: ابن جوزي، النشر، ١/١٣٩-١٤٣). روايت احمد
بن يوسف ثغلبى از او در برخى از منابع متقدم چون سبعة ابن مجاهد (همانجا)،
تيسير دانى (ص ١٣)، كامل هُذَلى، مستنير ابن سوّار (ابن جزري، غاية، ١/١٥٣)
و قراءات اندرابى (ص ٧٨) و روايت محمد بن قاسم اسكندرانى از او در كامل
هذلى و مبهج سبط خياط (ابن جزري، همان، ٢/٢٣٢) ديده مىشود (نيز نك: همو،
تحبير، ٢٦-٢٧). وليد بن عتبه و ابوزرعة دمشقى او را به عنوان متبحرترين عالم
قرائت ستودهاند (ابن حجر، ٥/١٤٠-١٤١). در بين دو راوي ابن عامر، روايت ابن
ذكوان بيش از هشام شهرت داشته، چنانكه به عنوان نمونه ابن جزري در النشر
(١/١٣٥-١٤٣) روايت او را از ٧٩ طريق و روايت هشام را از ٥١ طريق گردآورده
است. ابن ذكوان در اختلافات خود با هشام اغلب روش واحدي را كه بتوان از
آن قواعدي استخراج نمود، اتخاذ نكرده است. مثلاً مىتوان به نظرات نه
چندان يكنواخت او در مورد ادغام متقاربين (مكى، ١/١٤٤- ١٤٩؛ دانى، ٤١- ٤٥)،
اشاره كرد.
همچنين او در موارد اختلاف بين تشديد و تخفيف يك حرف (همو، ١٢٣-٢٢٠؛ مكى،
١/٥٢٢)، وصل هاء به ياء (مكى، ١/٤٣٩، ٤٧٠؛ دانى، ١٠٥، ١١١) و نيز تخفيف يا
تحقيق همزه (مكى، ٢/٩١؛ دانى، ١٢٨، ١٤٩، ٢٢٤) روش يكنواختى در پيش نگرفته
است، به هر حال منشأ اين اختلافات شايد بيشتر اختلافات در نقل بوده تا
قاعده و قياس. معذلك گرايش به برگزيدن قرائت ثقيل بر خفيف (مكى، ١/٢٨٣،
٢/٦٩؛ دانى ١٩١) ميل به اماله و اشمام (مكى، ١/١٧٤، ١٨١-١٨٣، ٢٢٩؛ دانى، ٥٠
-٥١) را مىتوان تا حدودي از وجوه تمايز ابن ذكوان از هشام دانست، و گرايش
او به تحقيق همزتين را به عنوان قاعدهاي در روايت ابن ذكوان به شمار
آورد (به عنوان نمونه نك: مكى، ١/٧٤، ٢/٢٧٣، ٣٢٨؛ دانى، ٢١-٣٢، ١٩٩، ٢١٢).
بايد گفت كه گاه ابن ذكوان در برابر قاريان هفتگانه قرائت منفردي را به
ابن عامر نسبت داده است (به عنوان نمونه دانى، ١٠٠، ١٠٥، ١٤١). در مورد
راويان از ابن ذكوان بايد گفت كه در روايت از او در موارد بسياري دچار
اختلاف شدهاند (به عنوان نمونه دانى، ٤٢، ٥١، ٧١).
دانى در جامع البيان ذكر كرده كه ابن ذكوان قرائت نافع، يكى ديگر از
قاريان هفتگانه (حروفِ وي) را نيز از طريق اسحاق بن المسيبى فراگرفته است
(نك: ابن جزري، غاية، ١/٤٠٤). نيز بنا به تصريح دانى و هذلى، ابن ذكوان در
هنگام ورود كسايى از قاريان هفتگانه به دمشق قرائت را از او آموخته (همان،
١/٥٣٦، ٥٣٧) و گر چه ذهبى صحت اين روايت را مورد ترديد قرار داده (١/١٦٤؛ نك:
ابن جزري، ٥٣٧)، ولى ابن جزري دلايلى بر صحت آن اقامه كرده است.
ابن ذكوان در حديث نيز دستى داشته و ابن عساكر فهرستى از مشايخ روايى او
را به دست داده كه از آن ميان مىتوان وكيع، بقية بن وليد، ابن ابى
فديك و وليد بن مسلم را نام برد (ص ٢٩٦). از راويان او ابوداوود سجستانى،
ابن ماجه، بسوي، ابوحاتم رازي، محمد بن معافى، بقى بن مخلد قابل ذكرند
(ابن ماجه، ١/١٥، جم؛ ابن ابى حاتم، ٢(٢)/٥؛ بسوي، ١/١٢٢، ٣/١٥٩؛ ابن حبان،
٨/٣٦٠؛ ابن عساكر، ٩٦، ٢٩٧؛ ابن حجر، ٥/١٤٠). از نظر رجالى ابن حبان (همانجا)
او را در ثقات آورده و ابوحاتم او را صدوق شمرده (ابن ابى حاتم، همانجا) و
ابن معين گفته «ليس به بأس» (ابن عساكر، ٢٩٨). احاديث ابن ذكوان را
مىتوان به طور پراكنده در كتب حديث يافت (به عنوان نمونه، نك: ابن
ماجه، جم؛ بسوي، ٣/١٥٩). در منابع ذكر شده است كه او اثري تحت عنوان:
اقسام القرآن و جوابها و ما يجب على قاري القرآن عند حركة لسانه داشته
(ابن جزري، غاية، ١/٤٠٥) كه نشانى از آن نداريم. نيز دانى در التيسير (ص
١٨٧) مطلبى را از كتابى از ابن ذكوان در قرائت ابن عامر نقل كرده كه
دربارة مشخصات آن توضيح بيشتري نداده است. همو در التيسير (ص ١٩٤) و غير آن
(نك: ابن جزري، غاية، ١/١٥٢)، به نسخههايى اشاره كرده كه شاگردان ابن
ذكوان، اخفش و تغلبى، روايت او را در آنها ثبت كردهاند.
مآخذ: ابن ابى حاتم، عبدالرحمان، الجرح و التعديل، حيدرآباد دكن، ١٣٧٢ق/
١٩٥٣م؛ ابن جزري، محمد، تحبير التيسير، بيروت، دارالكتب العلمية؛ همو، غاية
النهاية، به كوشش برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق/١٩٣٢م؛ همو، النشر، به كوشش على
محمد الضباع، قاهره، كتابخانة مصطفى محمد؛ ابن حبان، محمد، الثقات، حيدرآباد
دكن، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ ابن حجر عسقلانى، احمد، تهذيب التهذيب، حيدرآباد دكن،
١٣٢٦ق؛ ابن عساكر، على، تاريخ مدينة دمشق (عبادة بن اوفى - عبدالله بن
ثوب)، به كوشش شكري فيصل و ديگران، دمشق، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ ابن ماجه، محمد،
السنن، به كوشش محمد فؤاد عبدالباقى، قاهره، ١٩٥٤م؛ ابن مجاهد، احمد،
السبعة، به كوشش شوقى ضيف، قاهره، ١٩٧٢م؛ ابن مهران، احمد، المبسوط، به
كوشش سبيع حمزة حاكمى، دمشق، ١٤٠٧ق/١٩٨٦م؛ اندرابى، احمد، قراءات القراء
المعروفين، به كوشش احمد نصيف جنايى، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ بسوي، يعقوب،
المعرفة و التاريخ، به كوشش اكرم ضياء العمري، بغداد، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ دانى،
عثمان، التيسير، به كوشش اتوپرتزل، استانبول، ١٩٢٠م؛ ذهبى، محمد، معرفة
القراء الكبار، به كوشش محمد سيد جادالحق، قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ مقدسى، محمد،
احسن التقاسيم، به كوشش دخويه، ليدن، ١٩٠٦م؛ مكى بن ابى طالب، الكشف
عن وجوه القراءات السبع، به كوشش محيىالدين رمضان، بيروت، ١٤٠١ق/١٩٨١م.
بخش علوم قرآنى و حديث (رب) ١١/٦/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٢٦/٦/٧٧