دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٠٤٠
| ابن جماعه جلد: ٣ شماره مقاله:١٠٤٠ |
اِبْنِ جَماعه، عنوان خاندانى شافعى مذهب كه در سدههاي ٧- ٩ق/١٣- ١٥م
(دورة حكومت مماليك) در مصر و شام عهدهدار مناصبى بودند. اين خاندان در اصل
از حماه سوريه بودند و نسب خود را به قبيلة كنانة ساكن عربستان مىرساندند
(صليبى، ٩٨ ؛ عليمى، ٢/١٥٠-١٥١). از زندگى نياي بزرگ اين خاندان كه
سعدالله نام داشته، اطلاعى در دست نيست، ولى برادر وي ابوالفتح نصرالله
از صوفيان پرشور و شيخ طريقت بوده و كسانى از اعضاي خانواده از جمله
برادرزادهاش ابراهيم بن سعدالله از دست وي خرقه گرفتهاند (صليبى،
همانجا). ابراهيم كه خود نيز از صوفيان برجسته و شيخ طريقت بود در
٥٩٦ق/١٢٠٠م در حماه تولد يافت و در كودكى يتيم شد و پس از چندي براي
تحصيل علم راهى دمشق گرديد و در آنجا نزد ابومنصور ابن عساكر فقه آموخت و
شغل نه چندان مهمى نيز به دست آورد و به عنوان معلم و واعظ به كار
پرداخت. در ٦٧٥ق/١٢٧٦م در اواخر حكومت الظاهر بيبرس (د ٦٧٦ق) به قصد زيارت
به بيتالمقدس رفت و در آنجا مدتى اقامت گزيد (عليمى، همانجا). وي نخستين
فرد خاندان است كه به اين ديار آمد و آل خطيب امروزي در بيتالمقدس از
اعقاب اويند (دباغ، ١/١٩٢). ابراهيم در همان سال ورود بدانجا درگذشت (عليمى،
١٥١). از اين خاندان فقهاي بزرگ و معتبر و عالمانى برجسته برخاستند كه به
مقامات عالى چون قاضى القضاة شافعيان در مصر و شام دست يافتند و از اين
راه به شهرت و ثروت رسيدند. اعقاب اين خاندان به سه شاخة مصر، دمشق و
بيتالمقدس تقسيم شد كه شاخة مصري آن مهمترين اين شاخههاست، چنانكه در
دورة مماليك مناصب مهمى را بر عهده داشتند و در فاصلة سالهاي ٦٩٠ تا
٧٨٥ق/١٢٩١ تا ١٣٨٣م مدت ٦١ سال امر قضا در اختيار آنان بود.
مشاهير اين خاندان عبارتند از:
١. بدرالدين ابوعبدالله محمد بن ابراهيم بن سعد الله بن جماعة ابن على بن
جماعة (٦٣٩ -٧٣٣ق/١٢٤١-١٣٣٣م)، فقيه شافعى، محدث و قاضى القضاة حموي مصري.
وي در شهر حماه (صفدي، نكت، ٢٣٥) زاده شد و مقدمات علوم و حديث را در
زادگاه خويش فراگرفت. در ٦٥٠ق نزد شيخ الشيوخ عبدالعزيز بن محمد انصاري در
حماه (همانجا؛ همو، اعيان، ٨/١٧٧) به آموختن قرائت و حديث پرداخت (برزالى،
١/٣٤٤) و نيز نزد پدر خود ابراهيم بن سعدالله و ابوطاهر ابراهيم بن هبة الله
بن مسلم بارزي و چند تن ديگر از عالمان حماه (همو، ١/٩٨، ١٣٤، ٢٥٥) حديث
شنيد، سپس براي ادامة تحصيل به مصر، دمشق و بيت المقدس و ديگر جايها سفر
كرد. وي در فاصلة سالهاي ٦٦١ -٦٦٧ق در مصر از مشايخ آن ديار دانش آموخت
(سبكى، ٥/٢٣٠)، نحو را نزد ابن مالك فرا گرفت، اما در بيشتر دانشها از شيخ
تقىالدين ابن رزين بهره يافت (اسنوي، ١/٣٨٦-٣٨٧). در ٦٦٨ق در بلبيس نزد
ابوالخير فضل بن على بن نصر انصاري خزرجى، در ٦٧٠ق در دمشق از ابوالمعالى
اسعد بن مظفر و در ٦٧٣ق از ابواسحاق ابراهيم ابن على بن احمد واسطى حنبلى
و در ٦٧٣ق از ابواسحاق ابراهيم بن على بن احمد واسطى حنبلى و در ٦٧٩ق از
ابوالذكاء عبدالمنعم بن يحيى زهري نابلسى در بيتالمقدس و جمع بسياري از
علماي ديگر استماع حديث كرد (برزالى، ١/١١٦، ١٢٢، ١٩٧، ٣٦٧، ٢/٤٥٨). شيوخ و
اساتيد وي را شاگردش قاسم بن محمد برزالى در كتابى به نام مشيخة قاضى
القضاة ابن جماعة جمع آوري كرده كه شمار آنان به ٧٤ تن مىرسد. علاوه بر
خود ابن جماعه، شخصى به نام معشرانى نيز كتابى دربارة شيوخ او نوشته است
(كتانى، ٢/٦٣٩). او به علم حديث عنايت بسيار داشته و در تفسير و فقه نيز
صاحب اطلاع بوده و به ديگر علوم و فنون نيز آشنايى داشته است (ذهبى،
ذيول العبر، ٤/٩٦). ابن جماعه در اوايل عمر خود به دادن فتوي پرداخت.
فتاواي او را بر محيىالدين نووي عرضه كردند و او وي را ستود (اسنوي، ١/٣٨٧).
ابن جماعه در ٦٨١ق نخستين بار در مدرسة قيمريه در دمشق به تدريس پرداخت
(صفدي، اعيان، ٨/١٧٩؛ نعيمى، ١/٤٤٣) و پس از آن در مدارس مختلف شام و مصر
چون غزاليه، عادليه، ناصريه و كامليه تدريس كرد (ابن وردي، ٢/٤٢٩؛ ابن
كثير، ١٣/٣٣٦؛ ابن حجر، الدرر، ٥/٥؛ نعيمى، ١/٤٢٢) و به گفتة صفدي به عنوان
شيخ الشيوخ مدارس شام منصوب شد ( اعيان، ٨/١٨٠). ابن جماعه در خلال سالها
تدريس در مدارس و اماكن مختلف شاگردان بسياري را آموزش داد و تربيت كرد كه
سلامى (ص ١٤٦، ١٧٣، ١٧٤) و ابن جزري (٢/٢٤٦) و نباهى (ص، ١٦٧- ١٦٨) نام
عدهاي از آنان را ياد كردهاند، اما از برجستهترين شاگردان وي صفدي است
(صفدي، نكت، ٢٣٥) كه در ٧٢٨ق/١٣٢٧م در مصر از وي استماع حديث كرده است و
نيز سبكى (سبكى، ٥/٢٣٠) كه از او حديث شنيده است.
ابراهيم گذشته از اشتغالات علمى بسياري كه داشت، مهمترين مسأله در زندگى
وي انتصاب به مقامهاي مهم اجتماعى و مذهبى است. به نوشتة صفدي ( اعيان،
٨/١٧٩) او در شوال ٦٨٧ق نخستين بار به عنوان خطيب و قاضى بيتالمقدس
انتخاب شد، در حالى كه به تصريح ابن فرات (٨/٧١) در آن هنگام ساكن دمشق
بود. با بركناري قاضى القضاة شافعى مصر در ٦٩٠ق او از قدس به مصر فراخوانده
شد و به عنوان قاضى القضاة آنجا نيز انتخاب گرديد (صفدي، نكت، همانجا؛ همو،
اعيان، همانجا). اما با كشته شدن ملك اشرف و دستگيري ابن سلعوس در اوايل
٦٩٣ق ابن جماعه نيز از اين سمت بركنار شد (صفدي، اعيان، همانجا؛ اسنوي،
١/٣٨٧). با درگذشت قاضى القضاة شام، شهاب الدين محمد بن خُوَيّى در ٦٩٣ق،
ابن جماعه به قاضى القضاتى شام منصوب و راهى دمشق شد و علاوه بر اين
مقام، تدريس و نظارت بر اوقاف را نيز بر عهده گرفت (همانجا). در ٦٩٤ق از
جانب ملك زينالدين كتبغا به امامت و خطابت جامع اموي نيز برگزيده شد
(ابن فرات، ٨/١٩٨)، اما در ٦٩٦ق از قاضى القضاتى شام بركنار شد و به تدريس
و امامت و خطابت جامع اموي اكتفا كرد (همو، ٨/٢٣١). در ٧٠٢ق بار ديگر به
قاضى القضاتى مصر به جاي ابن دقيق العيد انتخاب شد و تا ٧٠٩ق در اين سمت
باقى بود (صفدي، اعيان، ٨/١٨٠). به گفتة اسنوي (همانجا) او تا اوايل ٧١٠ق
اين سمت را برعهده داشت. وي در ٧٠٨ق خطابت جامع قلعة الجبل را نيز به
دست آورد (مقريزي، ٢(١)/٤٣)، و در ٧١١ق براي بار سوم به قاضى القضاتى مصر
رسيد (صفدي، اعيان، همانجا) و در ٧١٢ق امامت و خطابت جامع ناصري را نيز
عهدهدار شد (ابن دقماق، ١/٧٦).
در ٧٢٧ ق به علت از دست دادن قدرت بينايى (دواداري، ٩/٣٢٢) و به قولى بر
اثر كم شدن شنوايى (ابن وردي، همانجا) از سمت خويش استعفا كرد. وي در اواخر
تصدي مقام قضا حقوق و مستمري از جانب حكومت دريافت نمىكرد (صفدي، نكت،
٢٣٥). پس از كنارهگيري وي سلطان براي او هر ماه هزار درهم مقرري تعيين
كرد، و ابن جماعه مدت ٦ سال آخر عمر را در منزل خويش خلوت گزيد، اما مردم
براي استفاده و استماع حديث به نزد وي مىشتافتند (صفدي، اعيان، ٨/١٧٨،
١٧٩، ١٨٠).
ابن جماعه اشعاري نيز داشته كه ابياتى از آن را صفدي ( نكت، ٢٣٦؛ اعيان،
٨/١٨١-١٨٢) و ابن وردي (همانجا) و سبكى (٥/٢٣١- ٢٣٢) آوردهاند. او در ٩٤ سالگى
در مصر درگذشت و در قرافة مصر (ذهبى، دول الاسلام، ٢/١٨٢؛ سبكى، ٥/٢٣٠) در
كنار قبر شافعى (ابن حجر، الدرر، ٥/٧) به خاك سپرده شد.
آثار: وي در تفسير، حديث، فقه، اصول، نحو و جز آن تصنيفاتى داشته (صفدي،
اعيان، ٨/١٨١) و عليمى (٢/١٣٧) بسياري از آنها را نام برده است.
الف - چاپى: ١. تذكرة السامع و المتكلم فى آداب العالم و المتعلم، نخست در
حيدرآباد دكن (١٣٥٣ق) و سپس به كوشش محمد هاشم ندوي در قاهره (١٣٥٤ق) چاپ
شده است؛ ٢. شرح الكافية، كه شرحى است مختصر بر كتاب كافية ابن حاجب در
نحو. ابن جماعه را نمىتوان از صاحبان مكاتب معروف نحوي به شمار آورد، زيرا
در اين كتاب تقريباً آراي خاص و مفاهيم جديد نمىيابيم او در مقايسه با
نحويان معاصرش همچون ابن مالك و ابن رزين ابتكارات چندانى ندارد
(عبدالمجيد، ٥٤ - ٥٨، ٦٥، ٦٦). او اين شرح را در دمشق در ذيقعدة ٦٧٠ به پايان
برده است (ابن جماعه، ٥١٨)، اين كتاب به كوشش محمد عبدالنبى عبدالمجيد در
قاهره (١٤٠٧ق/١٩٨٧م) منتشر شده است؛ ٣. مقصد النبيه فى شرح خطبة التنبيه،
كه گويا شرح خطبة التنبيه فى الفقه على مذهب الشافعى ابو اسحاق شيرازي
است و به كوشش محيىالدين نووي در قاهره (١٩٥١م) به چاپ رسيده است؛ ٤.
المنهل الروي فى مختصر علوم الحديث النبوي، تلخيصى است از كتاب علوم
الحديث با مقدمة ابن صلاح كه ابن جماعه آن را تهذيب و تبويب كرده و گاه
فوايدي نيز بر آن افزوده است. اين كتاب به كوشش محيىالدين عبدالرحمان
رمضان در ١٣٩٥ق/١٩٧٥م نخستين بار در مجلة معهد المخطوطات العربية و سپس در
١٤٠٦ق/١٩٨٦م جداگانه در دمشق چاپ و منتشر شده است.
ب - خطى: ١. تحرير الاحكام فى تدبير اهل الاسلام، يا ( جيش الاسلام )، در
دارالكتب مصر (سيد، خطى، ١/١٢٨)، لايپزيگ (فولرس، ١٢٤ )، وين (فلوگل، و
مختصري از آن نيز در برلين ( آلوارت، موجود است. ٢. غررالبيان لمبهمات
القرآن، موجود در كتابخانههاي محمودية مدينه (كحاله، ١٢١)، اوقاف موصل
(احمد، ٤/٣٤)، چستربيتى ( آربري، )، VI/١١٧ آستان قدس (آستان قدس، ١١/٦٤٨) و
مرعشى (مرعشى، ١٢/٢٥٩).
٢. عزالدين ابوعمر عبدالعزيز بن محمد (٦٩٤ -٧٦٧ق/١٢٩٤- ١٣٦٦م)، فقيه، محدث و
قاضى القضاة شافعى مصري. او در دمشق زاده شد (اسنوي، ١/٣٨٨) و نزد ابوحفص
عمر بن قواس، ابوالفضل احمد بن عساكر (سلامى، ٢/٣٠٦)، عزالدين اسماعيل بن
عمر فرّاء و حسن بن على خلال دانش آموخت (فاسى، ٥/٤٥٧) و نزد پدر خود و
جمالالدين ابن وجيزي به آموختن فقه پرداخت و كتابهاي زيادي را نيز بدون
استاد مطالعه كرد (ابن قاضى شهبه، طبقات، ٣/١٣٦).
از آنجا كه اشتياق بسيار به فراگيري حديث داشت، به چندين شهر مهم از
جمله: مكه، مدينه و قاهره (حسينى، ٤٢) سفر كرد و در قاهره از ابوالمعالى
ابرقوهى، محمد بن حسين فوي، شرفالدين دمياطى و حسن كردي، در اسكندريه از
ابن مخلوف و در مكه از ابواسحاق ابراهيم بن محمد رضى طبري استماع حديث
كرد (سلامى، ٢/٣٠٦-٣٠٧؛ فاسى، ٥/٤٥٨). شماري از علماي بغداد، قاهره، دمشق،
نابلس و غرب (غرناطه) به وي اجازة روايت دادهاند كه فاسى (٥/٤٥٧- ٤٥٨)
نام آنان را ذكر كرده و نوشته است كه شيوخ وي متجاوز از ٣٠٠ ،١تن
بودهاند.
او پس از اين دورة پرتلاش كسب علم و كوشش در فراگيري به نقل حديث و صدور
فتوي پرداخت. در ٧١٤ق/١٣١٤م كار تدريس را آغاز كرد (ابن قاضى شهبه، طبقات،
٣/١٣٦) و تا پايان عمر آن را ادامه داد (ابن حجر، الدرر، ٣/١٧٧). او در زاوية
خشابيه در قاهره، در جامع ابن طولون و دارالحديث كامليه و غير آن نيز به
تدريس مىپرداخت (فاسى، ٥/٤٥٨)، اما در ٧٣٨ق/١٣٣٧م كار تدريس در دارالحديث
كامليه را به دوست خود عمادالدين دمياطى واگذار كرد (ابن كثير، ١٤/١٨٠).
او را در حديث برتر از فقه دانستهاند (سيوطى، حسنالمحاضرة، ٣٥٩). از ميان
شاگردان و راويان او مىتوان از ابوالمحاسن حسينى دمشقى (حسينى، همانجا)
محمدبناحمدسبكى و تاجالدينعبدالوهاب سبكى (سبكى، ٢/١٢٥، ١٤١) نام برد.
ذهبى (د ٧٤٨ق/١٣٤٧م) كه حدود ٢٠ سال پيش از ابن جماعه درگذشته است، در
كتاب معجم المختص نوشته كه از ابن جماعه حديث شنيده، چنانكه ابن جماعه
نيز از وي استماع حديث كرده است (ابن قاضى شهبه، طبقات، ٣/١٣٧).
ابن جماعه علاوه بر مراتب علمى به مقامات اجتماعى و مذهبى نيز دست يافت.
او در ربيعالا¸خر ٧٣١ق به وكالت سلطان و نظارت جامع ابن طولون و مدرسة
ناصريه رسيد (ابن كثير، ١٤/١٥٣). در ٧٣٢ق با سلطان مصر براي گزاردن حج به
مكه شتافت و در ٧٣٧ق به عنوان وكيل بيتالمال منصوب گرديد (همو، ١٤/١٥٨،
١٧٧) و به نيابت از پدرش خطيب جامع الجديد (جامع ابن طولون) شد و سمت
نظارت اوقاف را بر عهده گرفت و در جمادي الا¸خر ٧٣٨ق (اسنوي، ١/٣٨٩) و يا در
٧٣٩ق به قاضى القضاتى مصر دست يافت (حسينى، همانجا). او بعد از انتصاب به
اين مقام قضاتى را كه با دادن رشوه به مقامى رسيده بودند، از كار بركنار
كرد (ابن حجر، الدرر، ٣/١٧٧- ١٧٨) و اين كار او موجب تحريك برخى بر ضد وي شد،
چنانكه به گفتة مقريزي (٢(٣)/٦٢٤) در ٧٤٣ق دشمنانش نزد سلطان ناصرالدين حسن
از او سعايت كردند كه ابن جماعه نزديكان خويش را بر اوقاف مسلط ساخته است
و حقوق مردم به آنان نمىرسد. اما ظاهراً اين سعايتها اثري نكرد، زيرا وي در
٧٤٩ق/١٣٤٨م هنوز در سمت خود باقى بود و در ٧٥٣ و ٧٥٤ق وي در ركاب سلطان به
سفر حج رفت (ابن كثير، ١٤/١٥٨، ٢٢٥؛ مقريزي، ٢(٣)/٩٠٣)، وي در ٧٥٩م مدتى
كوتاه از اين سمت بركنار شد و ابن عقيل به جاي او نشست، اما پس از ٨٠ روز
دوباره به قاضى القضاتى منصوب شد. سرانجام پس از ٢٩ سال (ابن تغري بردي،
النجوم، ١١/٩٠) خود او در جماديالاول ٧٦٦ق از اين مقام كنارهگيري كرد با
اينكه امير يلبغا خود به خانة ابن جماعه رفت و بر بازگشت وي بسيار تأكيد
كرد، اما ابن جماعه نپذيرفت و حتى از معرفى كسى به جاي خود نيز سرباز زد
(اسنوي، ١/٣٨٩-٣٩٠؛ فاسى، ٥/٥٤٨). به گفتة ابن ملقن (ص ٥٠٤ - ٥٠٥) وي شيخ
طريقت بود و به شاگردان خود خرقه مىداد و خود نيز از پدرش خرقه گرفته بود.
ابن جماعه پس از كنارهگيري از مقام خود به زيارت خانة خدا رفت و در مكه
اقامت گزيد. پس از چندي براي زيارت قبر پيامبر(ص) به مدينه رفت، ولى
اندكى بعد به مكه بازگشت (اسنوي، ١/٣٩٠) و در همانجا درگذشت (سلامى،
٣٠٥-٣٠٦). بعضى درگذشت وي را در ٧٦٨ق/١٣٦٧م و در قاهره نوشتهاند (ابن قنفذ،
٣٦٦) كه درست به نظر نمىرسد.
آثار: برخى از آثار وي به صورت نسخ خطى در كتابخانههاي جهان باقى مانده،
از جمله: ١. روضة النبيه فى شرح التنبيه، شرحى است بر التنبيه ابواسحاق
شيرازي كه نسخهاي از آن در كتابخانة دانشگاه ييل (نموي، موجود است؛ ٢ و ٣.
اثري در سيرة نبوي كه از بررسى فهارس نسخ خطى چنين برمىآيد كه وي دو اثر
در اين زمينه با عناوين المختصر الكبير و المختصر الصغير داشته است. از
المختصر الكبير نسخههايى در دارالكتب مصر (دارالكتب، ٨/٢٢٧)، اوقاف بغداد
(طلس، ٥٤)، اسكوريال III/٢٥٢) , ٢ ESC) و توپكاپى III/٤٢٩) و غير آن، و از
المختصر الصغير نسخههايى در كتابخانههاي موزة بريتانيا (ريو، ٨٠٨ )، دانشگاه
پرينستون (حتى، )، V/٢١٢ خديويه (خديويه، ٧/١٨١) و غير آن موجود است (در مورد
ديگر آثار وي نك: II/٧٨ GAL,S, II/٨٦; .(GAL,
٣. برهان الدين ابواسحاق ابراهيم بن عبدالرحيم بن محمد (٧٢٥-٧٩٠ق/١٣٢٥-
١٣٨٨م)، محدث، قاضى القضاة، خطيب و فقيه شافعى. ابن تغري بردي در المنهل
(١/٧٨) و در النجوم (١/٣١٤) نام پدر او را عبدالرحمان نيز نوشته است. او در
قاهره متولد شد و به دلايلى كه معلوم نيست، به نوشتة ابن قاضى شهبه (
تاريخ، ٣/٢٤٨؛ همو، طبقات، ٣/١٨٨) در همان اوان زندگى به دمشق رفت و در
مِزّه (دهكدهاي در نزديكى دمشق: ياقوت، ٥/١٢٢) زير نظر نزديكان خويش پرورش
يافت و در ٧٤٠ق به فراگيري حديث آغاز كرد. وي در مصر از جد خويش محمد بن
ابراهيم، پدرش عبدالرحيم، عمويش عبدالعزيز، على بن عمر الوانى، يوسف
دلاصى، ابونعيم اسعردي و ديگران دانش آموخت. سپس براي تكميل معلومات خود
به شام رفت و از علماي بزرگ آن ديار مانند: ابن تمام، محيى بن فضل الله
و زينب بنت كمال و ديگران استماع كرد و ملازمت يوسف بن عبدالرحمان مزي و
شمسالدين ذهبى را اختيار كرد و از آنها بهره برد (ابن قاضى شهبه، طبقات،
همانجا؛ همو، تاريخ، ٣/٢٤٨، ٢٤٩؛ ابن حجر، الدرر، ١/٤١؛ ابن طولون، ١١٣). وي
سپس به بيتالمقدس رفت و پس از درگذشت پدرش در ٧٣٩ق در حالى كه هنوز
عمري از وي نگذشته بود خطابت بيتالمقدس به نام او نوشته شد، اما مدتى
شخص ديگري به نيابت از او مباشر اين عمل بود و پس از چندي خود او در حالى
كه هنوز هم خردسال بود، عهدهدار اين مقام شد (ابن قاضى شهبه، طبقات،
٣/١٨٨؛ ابن حجر، همانجا). پس از درگذشت صلاحالدين ابن كيكلدي به تدريس در
مدرسة صلاحيه پرداخت (نعيمى، ١/٦٣) و بعدها در مدارس غزاليه، عادليه،
اتابكيه، رواحيه، دارالحديث اشرفيه در مصر و شام نيز تدريس كرد (ابن قاضى
شهبه، تاريخ، ٣/١٣٠). از شاگردان وي در منابع چندان سخنى نرفته است.
ابن جماعه همگام با اشتغالات علمى به مقامات مهم ديوانى و قضايى نيز
رسيد. در ٧٧٣ق/١٣٧١م پس از بركناري ابوالبقاء بهاءالدين سبكى شافعى از قاضى
القضاتى مصر با اشارة امير ناصرالدين آقبغا و تصويب ملك اشرف شعبان سلطان
مصر و شام در حالى كه خطيب بيتالمقدس بود، به مصر فراخوانده شد و به قاضى
القضاتى آنجا منصوب گرديد و ٥ سال و چند ماه در زمان ملك اشرف و ١٠ ماه از
حكومت فرزند او منصور عهدهدار اين مقام بود (ابن فرات، ٩(١)/٣٩؛ ابن قاضى
شهبه، تاريخ، ٣/٢٤٩)، ولى در شعبان ٧٧٧ (همو، طبقات، ٣/١٨٩) و يا در ٧٧٩ق
(همو، تاريخ، همانجا) از اين مقام استعفا كرد و به قدس بازگشت و در آنجا
همچنان به كار خطابت پرداخت و بار ديگر در صفر ٧٨١ (همان، ٣/٥) به قاضى
القضاتى مصر منصوب گرديد و نظارت بر اوقاف را نيز بر عهده گرفت. پس از ٣
سال كه در اين مقام بود، در ٧٨٤ق بر اثر برخوردي كه بين او و امير برقوق
پيش آمد استعفا كرد و به بيتالمقدس بازگشت و به تدريس و خطابت پرداخت. در
٧٨٥ق به قاضىالقضاتى شام منصوب شد (همان، ٣/٨٠، ١٣٠، ٢٤٩) و در ٧٨٦ق به
عنوان شيخ الشيوخ دمشق نيز انتخاب گرديد (همو، طبقات، ٣/١٨٩). وي سرانجام
در دمشق درگذشت و در آرامگاه خاندان خويش در مزه به خاك سپرده شد (همان،
٣/١٩٠؛ همو، تاريخ، ٣/٢٥١). ابوالعباس ابن عطار تأليفى با عنوان قطع الناظر
بالبرهان الحاضر را در ستايش وي داشته است (همان، ٣/٤٣٥).
آثار: ١. الفوائد القدسية و الفرائد العطرية، شامل مطالبى دربارة قرآن، اذكار و
جز آن كه نسخهاي از آن در برلين ( آلوارت، موجود است؛ ٢. نصيحة فى ذم
الغنا و استماعه (همان، )؛ V/٦٠ ٣. هذا (جواب) سؤال سأله شخص من الفقراء،
شامل جواب سؤالى دربارة حكم سماع (همانجا). در مورد برخى آثار منسوب به وي
به ابن قاضى شهبه ( تاريخ، ٣/٢٥١) مراجعه شود.
٤. عزالدين ابوعبدالله محمد بن ابى بكر بن عبدالعزيز (٧٥٩-
٨١٩ق/١٣٥٨-١٤١٦م)، عالم شافعى.
تاريخ تولد وي را ٧٤٧ق (ابن حجر، انباء الغمر، ٧/٢٤٠) و ٧٤٩ق (ابن قاضى
شهبه، طبقات، ٤/٦١) نيز نوشتهاند، ولى خود او در كتاب ضوء الشمس كه در شرح
حال خود نوشته، تصريح كرده كه در ٧٥٩ق در بندر يَنبُع زاده شده است
(سيوطى، بغيه، ٦٣؛ قس: مقريزي، ٤(١)/٣٧٧- ٣٧٨). او در قاهره، دمشق و ديگر
جاها به تحصيل و استماع حديث پرداخت و از بزرگانى چون ابن خلدون،
تاجالدين سبكى، و بهاءالدين سبكى و جز آنان بهره برد (سيوطى، ابن قاضى
شهبه، همانجاها؛ ابن حجر، انباء الغمر، همانجا). جماعتى از علما و شيوخ مصر و
شام به او اجازة روايت حديث دادهاند كه از آن ميان به شهاب الدين
مرداوي مىتوان اشاره كرد (سخاوي، ٧/١٧٢؛ ابن قاضى شهبه، همانجا). او گرايش
زيادي به علوم معقول داشت و در اين رشته از متبحرترين افراد روزگار خود بود
(ابن حجر، انباء الغمر، ٧/٢٤٠). از شاگردان او جمال الدين طيمانى، محمد بن
ابى بكر مرجانى و محمد بن عبدالدائم عسقلانى را مىتوان نام برد (ابن قاضى
شهبه، طبقات، ٤/٦٢، ١٢٨، ١٣١). ابن حجر (همان، ٧/٢٤٢) تصريح كرده كه از وي
دانش آموخته و از ٧٩٠ق تا پايان زندگى ابن جماعه ملازم وي بوده است.
سيوطى شمار ديگري از شاگردان وي را نام برده است (بغيه، ١/٦٦).
ابن جماعه با همة دانش گستردهاي كه داشت، هيچ منصب و مقامى را در دوران
عمر خود نپذيرفت و با مردم معاشرتى نداشت (مقريزي، ٤(١)/٣٧٨). با اينكه
سلطان وقت در حق وي بخشش بسيار مىكرد، اما ابن جماعه رغبتى به هم نشينى
با وي نشان نمىداد (ابن حجر، انباء الغمر، ٧/٢٤٢). او بر اثر ابتلا به بيماري
طاعون در مصر درگذشت (همان، ٤/٢٤٣).
آثار: ابن جماعه داراي آثار بسياري است و شمار آنها را متجاوز از ٢٠٠ (ابن
قاضى شهبه، همان، ٤/٦٢) و حتى نزديك به هزار ياد كردهاند (سيوطى، حسن
المحاضرة، ١/٥٤٨)، اما او خود كمتر به تأليف و تصنيف مستقل پرداخته و آثار وي
معمولاً حاشيه يا شرح يا تلخيص كتب ديگران است (نك: ابن حجر، انباء الغمر،
٧/٢٤١؛ سيوطى، بغيه، ١/٦٤).
چاپى: ١. التبيين فى شرح الاربعين النووية، كه در قاهره (١٣٣٢ق/١٩٣٨م)
چاپ و منتشر شده است؛ ٢. حاشية على شرح الجاربردي على الشافية، كه همراه
با مجموعهاي در علم صرف در آستانه (استانبول، ١٣١٠ق/١٨٩٢م) به چاپ رسيده
است؛ ٣. زوال الترح فى شرح منظومة ابن فرح، در علم مصطلح الحديث كه به
كوشش فليشر در ليدن (١٨٩٥م) به نام ابن عبدالهادي مقدسى انتشار يافته، به
وي نيز نسبت داده شده است (نك: سركيس، ١٦٧).
خطى: ١. ايضاح المبهم من لامية العجم، كه در كتابخانههاي كوپريلى
(كوپريلى، ٢/٥٤٨) و سوهاج ( الفهرس التمهيدي، ٣١٢) موجود است؛ ٢. حاشية على
شرح العقائد النسفية از تفتازانى (كوپريلى، ٣/٩٦)؛ ٣. درج المعالى فى شرح
بدء الامالى، در علم كلام و عقايد ( آلوارت، ؛ II/٥٥٨ دوسلان، ؛ I/٢٤٥
كوپريلى، ٢/٢٤٩؛ ازهريه، ٣/١٨٩؛ نك: I/٥٥٢ )؛ GAL, ٤. النفحات السرية و لطائف
العلوم الخفية (خديويه، ٥/٣٧٤؛ II/١١٦ .(GAL,
٥. عمادالدين ابوالفداء اسماعيل بن ابراهيم بن عبدالله بن محمد (٨٢٥
-٨٦١ق/١٤٢٢-١٤٥٧م)، عالم شافعى. از زندگى وي آگاهى چندانى نداريم، جز
اينكه نوشتهاند وي در بيتالمقدس زاده شد و در آنجا پرورش يافت و سپس به
قاهره سفر كرد و در آنجا نزد ابن حجر عسقلانى، جلال الدين محلى و ديگران به
فراگيري علم پرداخت. قلقشندي نيز از مشايخ وي بوده است (سخاوي، ٢/٢٨٤؛
عليمى، ٢/١٨٧).
هنگامى كه جد او جمال الدين در ٨٥٠ق/١٤٤٦م در مدرسة صلاحيه به تدريس
مىپرداخت. وي در آنجا درس او را بازگو مىكرد. مدتى نيز به نيابت از
پدربزرگ خويش خطيب مسجدالاقصى شد. وي مشيخة خانقاه صلاحيه را با تنى چند از
بنىغانم مشتركاً عهدهدار بود (عليمى، همانجا). ابن جماعه در بيتالمقدس
درگذشت و در آرامگاه خانوادگى خويش در ماملا به خاك سپرده شد (همانجا). تنها
اثري كه از وي به جا مانده، كتاب الاقتراح على علوم الحديث لابن صلاح
است كه نسخهاي از آن در كتابخانة چستربيتى ( آربري، موجود است. در مورد
آثار منسوب به وي به سخاوي (همانجا) و بغدادي (١/٢١٧) مراجعه شود.
٦. نجمالدين ابوالبقاء محمد بن ابراهيم بن عبدالله بن محمد (٨٣٣ - پس از
٩٠١ق/١٤٢٩-١٤٩٦م)،فقيه شافعى. وي دربيتالمقدس زاده شد و در همانجا پرورش
يافت و به تحصيل علم پرداخت (عليمى، ٢/١١٦). او قسمتى از فقه را نزد جد خود
آموخت و از وي حديث شنيد. سپس در زادگاه خود از كسانى چون قلقشندي، شهاب
الدين ابن حامد، ابن قاضى شهبه و ديگران نيز دانش فراگرفت و بعد به قاهره
سفر كرد و در آن ديار نيز از محضر درس علماي برجستهاي مانند ابن حجر
عسقلانى، عزالدين ابن فرات و جلال الدين محلى استفاده كرد. گفته شده كه
شمار شيوخ او متجاوز از ٣٠٠ تن بودهاند. هنگامى كه پدر وي برهانالدين
ابراهيمبنعبداللهبنمحمد قاضىالقضاة بود و تدريس در مدرسة صلاحيه را نيز به
عهده داشت، پيشنهاد كرد كه چون وي به امور مهم قضا مشغول است، به جاي او
پسرش نجمالدين در اين مدرسه تدريس كند و عبدالملك الظاهر خشقدم آن را
پذيرفت. چون پدر وي در ٨٧٢ق درگذشت، نجمالدين به جاي پدر به عنوان قاضى
القضاة شافعى بيتالمقدس برگزيده شد، اما در اواخر همين سال از تدريس در
مدرسة صلاحيه و قاضى القضاتى بركنار شد و در منزل خود به صدور فتوي و تدريس
پرداخت و تنها مقام خطابت مسجدالاقصى را حفظ كرد. او بار ديگر در ٨٧٨ق پس از
بركناري كمالالدين ابن ابى شريف از سمت استادي در مدرسة صلاحيه به عنوان
مدرس آنجا انتخاب شد و از منصب قضا دوري گزيد. چنانكه بعد از مدتى از خطابه
در مسجدالاقصى نيز احتراز جست و يكسره از مردم كناره گرفت. از شاگردان و
راويان وي مىتوان از ابواليمن مجيرالدين عليمى نويسندة حنبلى كتاب انس
الجليل نام برد كه در ٨٧٣ق از وي اجازة روايت گرفته است (سخاوي، ٦/٢٥٦؛
عليمى، ٢/١١٦- ١١٨). در مورد تاريخ درگذشت وي اطلاع دقيقى در دست نيست و
تنها غزي (١/٢٦) نوشته كه وي پس از ٩٠١ق درگذشته است.
آثار: تنها دو اثر از آثار منسوب به وي در دست است: ١. الدرر النظيم فى
اخبار موسى الكليم ( آربري، )؛ II/٩١ ٢. النجم اللامع فى شرح جمع الجوامع
( تيموريه، ٤/١٨٦) كه مجلدات ١، ٣ و ٤ آن كامل ولى مجلد ٢ آن ناقص است. در
مورد ديگر آثار منسوب به وي به عليمى (٢/١١٨) مراجعه شود.
مآخذ: آستان قدس، فهرست؛ ابن تغري بردي، يوسف، المنهل الصافى، به كوشش
نبيل محمد عبدالعزيز، قاهره، ١٣٧٥ق/١٩٥٦م؛ همو، النجوم؛ ابن جزري، محمد،
غاية النهاية، به كوشش برگشترسر، بيروت، ١٣٥٢ق/١٩٣٣م؛ ابن جماعه، محمد، شرح
الكافية، به كوشش محمد عبدالنبى عبدالمجيد، قاهره، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛ ابن حجر
عسقلانى، احمد، انباء الغمر، حيدرآباد دكن، ١٣٩٤ق/ ١٩٧٤م؛ همو، الدرر الكامنة،
حيدرآباد دكن، ١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ ابن دقماق، ابراهيم، الانتصار لواسطة عقد
الامصار، بيروت، دارالا¸فاق الجديدة؛ ابن طولون، محمد بن على، قضاة دمشق،
به كوشش صلاحالدين منجد، دمشق، ١٩٥٦م؛ ابن فرات، محمد بن عبدالرحيم،
تاريخ، به كوشش قسطنطين زريق، بيروت، ١٩٣٦م؛ ابن قاضى شهبه، احمد بن
محمد، تاريخ، به كوشش عدنان درويش، دمشق، ١٩٧٧م؛ همو، طبقات الشافعية، به
كوشش عبدالعليم خان، حيدرآباد دكن، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ ابن قنفذ، احمد بن حسن،
الوفيات، به كوشش عادل نويهض، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ابن كثير، البداية؛
ابن ملقن، عمر، طبقات الاولياء، به كوشش نورالدين شريبه، بيروت،
١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ ابن وردي، زينالدين عمر، تتمة المختصر، به كوشش احمد رفعت
بدراوي، بيروت، ١٣٨٩ق/١٩٦٩م؛ احمد، سالم عبدالرزاق، فهرس مخطوطات مكتبة
الاوقاف العامة فى الموصل، بغداد، ١٣٩٧ق/ ١٩٧٧م؛ ازهريه، خطى؛ اسنوي،
جمالالدين عبدالرحيم، طبقات الشافعية، به كوشش عبدالله جبوري، بغداد،
١٣٩٠ق/ ١٩٧٠م؛ برزالى، قاسم، مشيخة قاضى القضاة ابن جماعة، به كوشش موفق
بن عبدالله، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ بغدادي، هديه؛ تيموريه، خطى؛ حسينى،
محمد بن على، ذيل تذكرة الحفاظ، بيروت، داراحياء التراث العربى؛ خديويه،
فهرست؛ دارالكتب، خطى؛ دباغ، مصطفى مراد، الموجز فى تاريخالدول الاسلامية،
بيروت، ١٩٨٠م؛ دواداري، ابوبكر، كنزالدرر، به كوشش هانس روبرت رويمر،
قاهره، ١٣٧٩ق/١٩٦٠م؛ ذهبى، محمد، دول الاسلام، حيدرآباد دكن، ١٣٦٥ق؛ همو،
ذيول العبر، به كوشش محمد سعيد بن بسيونى زغلول، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛
سبكى، عبدالوهاب، طبقات الشافعية، قاهره، ١٣٢٤ق؛ سخاوي، عبدالرحمان، الضوء
اللامع، قاهره، ١٣٥٤ق؛ سركيس، چاپى؛ سلامى، محمد، تاريخ علماء بغداد، به
كوشش عباس عزاوي، بغداد، ١٣٥٧ق/١٩٣٨م؛ سيد، خطى؛ همو، فهرس المخطوطات
المصورة، قاهره، ١٩٥٩م؛ سيوطى، بغية الوعاة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم،
قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ همو، حسن المحاضرة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم،
قاهره، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ صفدي، اعيان العصر، نسخة عكسى موجود در مركز؛ همو، نكت
الهميان، به كوشش احمد زكىبك، قاهره، ١٣٢٩ق/ ١٩١١م؛ طلس، محمد اسعد،
الكشاف عن مخطوطات خزائن كتب الاوقاف، بغداد، ١٣٧٢ق/١٩٥٣م؛ عبدالمجيد، محمد
عبدالنبى، مقدمه بر شرح الكافية، (نك: ابن جماعة در همين مآخذ)؛ عليمى،
عبدالرحمان، انس الجليل، بيروت، ١٩٧٣م؛ غزي، نجمالدين، الكواكب السائرة،
به كوشش جبرائيل سليمان جبور، بيروت، ١٩٤٥م؛ فاسى، محمد، العقد الثمين، به
كوشش فؤاد سيد، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ الفهرس التمهيدي، قاهره، ١٩٤٨م؛
كتانى، عبدالحى، فهرس الفهارس، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛
كحاله، عمررضا، المنتخب من مخطوطات المدينة المنورة، دمشق، ١٣٩٣ق/١٩٧٣م؛
كوپريلى، خطى؛ مرعشى، خطى؛ مقريزي، احمد، السلوك، به كوشش محمد مصطفى
زياده، قاهره، ١٩٤١م؛ نباهى مالقى، ابوالحسن، تاريخ قضاة اندلس، به كوشش
لوي پرووانسال، قاهره، ١٩٤٨م؛ نعيمى، عبدالقادر، الدارس فى تاريخ المدارس،
به كوشش جعفر حسنى، دمشق، ١٣٦٧ق/١٩٤٨م؛ ياقوت، بلدان؛ نيز:
Ahlwardt; Arberry; De Slane, M., Catalogue des manuscrits arabes, Paris,
١٨٨٣-١٨٩٥; ESC ٢ ; Fl O gel, Gustav, Die Arabischen, Persischen und t O rkischen
Handschriften, Wien, ١٨٦٧; GAL; GAL,S; Hitti, P.K. etal., Garret Collection of
Arabic Manuscripts, Princeton, ١٩٣٨; Nemoy, Leon, Arabic Manuscripts in the Yale
University Library, Yale, ١٩٥٦; Rieu, Charles, Supplement to the Catalogue of
the Arabic Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٩٤; Salibi, K.S., X The
Ban = Jama'a n , SI, Vol. IX, ١٩٥٨; TS; Vollers, k., Katalog der islamischen...
Handschriften der Universit L ts -- Bibliothek zu Leipzig, Leipzig, ١٩٧٥.
على رفيعى (رب) ٢٦/١/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٣١/١/٧٧
(رب) ٢٦/١/٧٧