دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٢٦٠
| ابن زبر جلد: ٣ شماره مقاله:١٢٦٠ |
اِبْنِ زَبْر، ابو سليمان بن عبدالله بن احمد بن ربيعة بن زَبْر رَبَعى
(٢٩٨- ٣٧٩ق/٩١١- ٩٨٩م)، محدث و مورخ دمشقى. پدرش ابو محمد عبدالله بن احمد
(د ٣٢٩ق/٩٤١م) قاضى دمشق بود و نسبش به نزار بن مَعدبن عدنان مىرسد
(سمعانى، ٦/٢٥٦-٢٥٧). ابوسليمان در رَقّه به دنيا آمد (ابن حجر، ٥٤٣). از پدر
خويش (سمعانى، ٦/٢٥٨) و ابومحمد عبدالله سُلَمى (ابن عساكر، ١٨٩)، ابوالقاسم
بَغَوي (ابن ماكولا، ٤/١٦٣)، جُماهر بن محمد زَمْلَكانى، محمد بن خُرَيم،
محمد بن فيض غسّانى، سعيد بن عبدالعزيز، محمد بن ربيع جِيْزِي، ابوبكر بن
ابى داوود و ديگران حديث روايت كرده است (ذهبى، ٣/٩٩٦-٩٩٧). از زندگى او
چندان اطلاعى در دست نيست. نقل كردهاند كه تصانيف او باعث اعجاب ابوجعفر
طحاوي شده و به ابن زَبْر گفته است كه شما [مؤلفين] داروسازان و ما [فقها]
پزشكان هستيم (همو، ٣/٩٩٧). ابن ماكولا (همانجا) او را ثقه شمرده و كتّانى
نيز وثوق و امانت او را ستوده است (ذهبى، همانجا). اسماعيل بن محمد بَرْزي
مُقري صوفى (ياقوت، ١/٥٦٤)، مكى بن محمد بن عمر مؤدب (خطيب بغدادي،
٩/٣٨٧)، ابوتمام رازي، عبدالغنى بن سعيد، محمد و احمد فرزندان عبدالرحمان
ابن ابى نصر، محمد بن عوف مزنى، ابونصر بن جبّان و ديگران از ابن زَبر
روايت كردهاند (ذهبى، همانجا). ابن زبر در جمادي الاولى ٣٧٩/ اوت ٩٨٩
درگذشت (همانجا). كتانى وفات او را در ٣٧٧ق/٩٨٧م دانسته است (ابن حجر،
همانجا).
معروفترين تأليف ابن زَبْر - كه اكنون از وجود آن اطلاعى در دست نيست -
تاريخ او به نام الوفيات است. اين تاريخ از سال اول هجرت/٦٢٢م آغاز و
به ٣٣٨ق/٩٤٩م منتهى شده است. بر اين كتاب، كه حاجى خليفه عنوان وفيات
النَقَلة را بدان داده به ترتيب ابومحمد عبدالعزيز كتانى (د ٣٦٦ق/٩٧٧م)،
ابومحمد هبةالله بن احمد اَكفانى (د ٤٨٥ق/١٠٩٢م) و ابوالحسن على بن مفضّل
مقدسى ذيل نوشتهاند. ذيل على بن مفضل تا ٥٨١ق/١١٨٥م مىرسد. بر آن ذيل،
ابومحمد عبدالعظيم بن عبدالقوي منذري (د ٦٥٦ق/١٢٥٨م) ذيلى بزرگ در ٣ مجلد
نوشت و آن را التكملة لوفيات النقلة نام نهاد (حاجى خليفه، ٢/٢٠١٩-٢٠٢٠). بر
تكملة منذري گروهى ديگر ذيل نوشتند كه سخاوي (ص ٣٣٣) و حاجى خليفه (همانجا)
از آنها نام بردهاند. ابن خلكان (٧/٥٨) و ابن حجر (ص ٥٤٣) در مواردي از
كتاب ابن زَبر استفاده بردهاند. ديگر آثار ابن زَبر كه نسخههايى از آنها بر
جاي مانده، از اين قرار است:
١. اخبار ابن ابى ذئب. بخشى از اين نوشته، دربارة سرگذشت ابن ابى ذئب
هشام بن شعبه، فقيه اهل مدينه است. نسخة خطى مورخ ٥٨٣ق/١١٨٧م آن در
ظاهريه (ظاهريه، ٢١٩) موجود است. در پارهاي مآخذ I/٢٠٤) ابن ابى ذئب را
محمد بن عبدالرحمان بن مغيره، قاضى كوفى، معرفى كردهاند.
٢. تاريخ مولد العلماء و وفياتهم، كه نسخة خطى مورخ ٧٠٥ق/ ١٣٠٥م آن در موزة
بريتانيا نگهداري مىشود ، GAS) همانجا). منجّد بر آن است كه اين كتاب همان
وفيات النقلة ابن زبر بوده است (ص ٢٢).
٣. وصايا العلماء عند حضور الموت، كه نسخههايى از آن در كتابخانههاي ظاهرية
دمشق و بلدية اسكندريه موجود است ، GAS) همانجا؛ .(GAL,S,I/٢٨٠
اينكه سزگين كتاب المُنتَفى من اخبار الاصمعى را از ابن زبر دانسته درست
نيست، زيرا اين كتاب نوشتة پدر ابن زبر، ابومحمد عبدالله بن احمد است (ابن
زبر، ٣٢٤).
مآخذ: ابن حجر، احمد، «رفع الاصر عن قضاة مصر»، كتاب الولاة و كتاب القضاة
كندي، به كوشش روون گِست، بيروت، ١٩٠٨م؛ ابن خلكان، وفيات؛ ابن زبر،
عبدالله، «المنتقى من اخبار الاصمعى»، به كوشش عزالدين تنوخى، مجلة المجمع
العلمى العربى، س ١٣، شم ٧ و ٨، دمشق، ١٣٥٤ق/١٩٢٥م؛ ابن عساكر، على، تاريخ
مدينة دمشق (تراجم حرف العين)، به كوشش شكري فيصل و ديگران، دمشق، مجمع
اللغة العربية؛ ابن ماكولا، على، الاكمال، به كوشش عبدالرحمان معلمى،
حيدرآباد دكن، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٤م؛ حاجى خليفه، كشف؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ
بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق/ ١٩٣٠م؛ ذهبى، محمد، تذكرة الحفاظ، حيدرآباد دكن،
١٣٣٣-١٣٣٤ق؛ سخاوي، محمد، الاعلان بالتوبيخ، به كوشش فرانتز روزنتال، بغداد،
١٣٨٢ق/١٩٦٣م؛ سمعانى، عبدالكريم، الانساب، به كوشش عبدالرحمان معلمى،
حيدرآباد دكن، ١٣٨٦ق/ ١٩٦٦م؛ ظاهريه، خطى، (التاريخ و ملحقانه)؛ منجد،
صلاحالدين، معجم المورخين الدمشقيين، بيروت، ١٩٧٨م؛ ياقوت، بلدان؛ نيز: ;
GAL,S.
محمدآصف فكرت (رب) ١٦/٨/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٣٠/٨/٧٧