دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٧٤
| ابن بطريق، ابو زکريا جلد: ٣ شماره مقاله:٩٧٤ |
اِبْنِ بِطْريق، ابوزكريا يحيى (يا يوحنا) بن بطريق، مترجم مشهور سدة
٣ق/٩م. پدرش بطريق در روزگار منصور خليفة عباسى مىزيست و به دستور او
كتابهاي بسياري را به عربى ترجمه كرد (ابن ابى اصيبعه، ٢/١٧٤). ابن بطريق
از موالى مأمون (ابن جلجل، ٦٧) و از نزديكان حسن بن سهل و در شمار كسانى
بود كه مأمون به روم فرستاد تا از كتابخانهها و آثار علمى آنجا چيزهايى
برگزيده با خود بياورند (ابن نديم، ٣٠٤). ابن جلجل (همانجا) به نقل از ابن
بطريق شرح مىدهد كه چگونه وي در يونان براي يافتن كتاب به كوشش
پرداخت. او مخصوصاً داستان جست و جوي نسخة كتاب سرالاسرار يا السياسة فى
تدبير الرياسة و به دست آوردن آن را نزد راهبى در يك معبد به تفصيل بيان
مىكند.
ابن بطريق در ترجمه درستكار بود و معانى را نيكو بيان مىكرد، اما تلفظ عربى
او صحيح نبود (همانجا). ابن ابى اصيبعه (همانجا) مىنويسد كه ابن بطريق
زبان رومى آن زمان را كه با حروف به هم پيوسته نوشته مىشد مىدانست،
اما به زبانهاي عربى و يونانى تسلط نداشت، به همين سبب معلوم نيست اينكه
گفتهاند او بسياري از كتب پيشينيان را ترجمه كرد (ابن جلجل، همانجا)، آيا
مستقيماً از يونانى به ترجمه پرداخت يا برگردان رومى آن آثار را مبنا قرار
داد (قس: سارتن، ١/٦٤٧). شيخ بهايى از قول صفدي در كشكول (ص ٢٠٨) يادآوري
كرده كه روش ابن بطريق در ترجمه تحت اللفظ و كلمه به كلمه بوده است.
ابن بطريق ظاهراً غير از ترجمه، تأليفاتى هم داشته است. ابن نديم (ص ٣٧٩)
دو كتاب به نامهاي السمومات و اجناس الحشرات به او نسبت داده است.
كتابها و مقالاتى كه ابن بطريق ترجمه كرده و نامهاي آنها به ما رسيده
عبارت است: از كتاب طيماؤس افلاطون؛ السياسة فى تدبير الرياسة؛ السماء و
العالم؛ الحيوان كه اين هر ٣ از ارسطو است؛ البرسام اسكندروس (ابن نديم،
٣٠٦-٣٠٧، ٣١١، ٣١٢، ٣٥٢)؛ البئور بقراط )؛ GAS,III/٣٩) مقالة ترياق جالينوس (ابن
نديم، ٣٤٩). نيز ترجمهاي از اثر نجمومى بطلميوس به نام الروابيع (اوليري،
٢٤٧) و ترجمة كتابهايى چون الجبال و احداث جوّ را به او نسبت دادهاند
(سارتن، ١/٦٤٧). از اين ميان آثار ذيل موجود است:
١. السياسة فى تدبير الرياسة، يا سر الاسرار لتأسيس السياسة و ترتيب احوال
الرياسة، يا مقالات العشر، اين رساله به كوشش عبدالرحمان بدوي در كتاب
الاصول اليونانية للنظريات السياسية فى الاسلام به سال ١٩٥٤م در قاهره چاپ
شده است (منجد، ١/٤١) و نسخههاي خطى آن در كتابخانههاي برلين ( آلوارت،
.(V/١٠٥-١٠٧ مونيخ (اومر، ٢٨٥ )، ملى پاريس (دوسلان، ٤٢٤ -٤٢٣ )؛ ملى تونس،
منچستر، وين و واتيكان نگهداري مىشود (جامعه، ١٨(١)/٦٣). اين كتاب در ده
مقاله تأليف شده است و مقالات آن به ترتيب: فى اصناف الملوك، فى حال
الملك وهيئته، فى صورة العدل للرعية، فى وزرائه، فى كتاب سجلاته، فى
سفرائه و رسله، فى الناظرين على رعينه و المتصرفين، فى سياسة فواده، فى
سياسة الحروب، و فى علوم خاصية منعلمالطلسمات و اسرارالنجوم (اومر،٢٨٦ -٢٨٥
؛دوسلان،همانجا). جورج سارتون مىنويسد: «هر چند اصل اين اثر مبتنى بر مآخذ
يونانى است، ولى خود آن يونانى نيست، بلكه عربى يا سريانى است. يعنى
متنى كه به عنوان ترجمه از زبان يونانى ارائه شده، بيشتر احتمال دارد كه
يك اثر تأليف شده، يا تحريري از يك تأليف قديمتر» باشد (١/٦٤٨).
٢. البثور لابقراط، يا كتاب البثور فى قضايا البقراطية الدالة على الموت، يا
علامات القضايا كه نسخههاي متعددي از آن در كتابخانههاي ايران و جهان
موجود است III/٣٩-٤٠) .(GAS, نام اين اثر در نسخههاي مختلف، به صورتهاي
متفاوت ياد شده و محتمل است كتاب علامات الموت كه به نامهاي ديگري نيز
خوانده شده و در كتابخانهها موجود است (شورا، ١٩/٢٤٣؛ III/٤٠; همان كتاب
البئور باشد. البئور رسالة بسيار مختصري است در علايم مرگ كه در آن به ٢٥
علامت اشاره شده و گفتهاند كه آن را در گور بقراط يافتهاند (كوپريلى،
٢/٣١٢).
٣. السموم، كه نسخهاي از آن در اياصوفيا موجود است III/٢٢٥) .(GAS,
مآخذ: ابن ابى اصيبعه، احمد، عيون الانباء، بيروت، ١٣٧٧ق/١٩٥٧م؛ ابن جلجل،
سليمان، طبقات الاطباء و الحكماء، به كوشش فؤاد سيد، قاهره، ١٩٥٥م؛ ابن
نديم، الفهرست؛ اوليري، دليسى، انتقال علوم يونانى به عالم اسلامى، ترجمة
احمد آرام، تهران، ١٣٤٢ش؛ جامعه، خطى؛ سارتن، جورج، مقدمه بر تاريخ علم،
ترجمة غلامحسين صدري افشار، تهران، ١٣٥٣ش؛ شورا، خطى؛ شيخ بهائى، محمد،
كشكول، تهران، ١٣٢١ق؛ كوپريلى، خطى؛ منجد، صلاحالدين، معجم المخطوطات
المطبوعة، بيروت، ١٩٧٨م؛ نيز:
Ahlwardt; Aumer, Joseph, Die arabischen Handschriften der K. Hof-und
Staatsbibliothek in Muenchen, Muenchen, ١٨٦٦; De Slane, Baron, Catalogue des
manucrits arabes, paris, ١٨٨٣-١٨٩٥; GAS.
عباس سالاري (رب) ٢٨/٧/٧٦
ن * ٢ * (رب) ٦/٨/٧٦