دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٠٧٨
| ابن حبش جلد: ٣ شماره مقاله:١٠٧٨ |
اِبْنِ حَبَش، ابوعلى حسين بن محمد دينوري (پيش از ٣٠٠- ٣٧٣ق/٩١٣-٩٨٣م)،
مقري دينور. از جزئيات زندگى وي چيزي نمىدانيم. تنها مىتوان گفت كه او
براي استماع از ابويعلى موصلى (د ٣٠٧ق) و عباس رازي (د ٣١٠ق) مىبايست
پيش از ٣٠٠ ق متولد شده و در اوايل عمر در بغداد بوده باشد. ابن حبش چنانكه
از نسبتش برمىآيد اهل دينور بوده و بخشى از عمرش را در همانجا به اقراء
اشتغال داشته است (نك: ذهبى، معرفة، ١/٢٦١). از يك سفر او به حران براي
فراگيري قرائت نيز آگاهى داريم (ابن جزري، غاية، ١/١٠). از مهمترين مشايخ
ابن حبش در قرائت عباس بن فضل بن شاذان رازي و ابوبكر بن مجاهد قابل
ذكرند (همان، ١/٢٥٠؛ همو، النشر، ١/١٢٧)، ولى او بيش از همه به ابوعمران
موسى بن جرير رقى نزديك بود، چنانكه از وي گاه با عنوان «صاحب موسى بن
جرير» (ذهبى، العبر، ٢/١٤١؛ ابن شاكر، ١٠/٨٠) ياد شده است (در مورد ديگر مشايخ
ابن حبش در قرائت نك: ابن جزري، غاية، همانجا). از راويان وي در قرائت نيز
ابوبكر محمد بن مظفر دينوري، ابوالحسين على بن محمد خبازي، ابوالفضل محمد
بن جعفر خزاعى و ابوالعلاء محمد بن على وسطى را مىتوان نام برد (نك: همو،
النشر، ١/١٣١-١٣٢؛ در مورد ديگر راويان نك: همو، غاية، همانجا). ابوعمرو دانى او
را ثقه دانسته است (ذهبى، معرفة، ١/٢٦٠).
ابن حبش چنانكه از برخى منابع برمىآيد، با قرائت قاريان مختلف آشنا بود
(به عنوان نمونه نك: ابن جزري، النشر، ٢/٤١٠)، ليكن شهرت او در روايت
قرائت ابوعمروست. او روايت دوري از ابو عمرو را از طريق ابن مجاهد از
ابوالزعراء با دو واسطه و روايت سومى را از طريق ابن جرير با يك واسطه فرا
گرفته بود. در متون قرائت مربوط به سدههاي ٥ و ٦ ق/١١ و ١٢م روايت او از
سوسى بيش از دوري مورد توجه قرار گرفته و شايد يكى از علل آن كمتر بودن
واسطة او تا سوسى باشد، اما شايد نزديكى خاص ابن حبش به ابن جرير و نيز ابن
جرير به سوسى (نك: همو، غاية، ٢/٣١٧)، موجب شده تا خود ابن حبش به روايت
سوسى بيش از دوري علاقه ورزد، چنانكه از ٤ راوي مهمى كه از وي روايت
سوسى را فرا گرفتهاند، تنها خبازي و ابوالعلاء روايت دوري را هم از او اخذ
كردهاند (نك: همو، النشر، ١/١٢٢-١٢٧).
بجز قرائت ابوعمرو، ابن حبش در روايت قرائت كسايى نيز نقش شايان ذكري
دارد. او روايت ابن ابى سريج از كسايى را كه از روايات منسوخ كسايى به
شمار مىرود، از طريق عباس بن فضل يعنى با يك واسطه از ابن ابى سريج
فراگرفته است (همو، غاية، ١/٢٥٠). چنانكه گفته شد ابن حبش با قرائت ساير
قاريان نيز آشنا بوده و احتمالاً استادش ابن مجاهد در آموختن قرائات سبع به
او نقش قابل ملاحظهاي داشته است.
به گفتة مقدسى (ص ٣٩٥) مردم دينور قرائت ابوعبيد و ابوحاتم را برگزيده بودند
و در ادغام، به مذهب ابن عمرو و ابن كثير عمل مىكردند. بنابراين با توجه
به تعاليم ابن مجاهد استاد ابن حبش در ترويج قرائات سبع و ترك قرائات شاذ
(كه قرائت ابوعيد و ابوحاتم از آن جمله بود) و مقبوليت اين تعاليم در
عراق، همچنين به جهت علاقة شخصى ابن حبش به قرائت ابن عمرو طبعاً او پس
از بازگشت به دينور در محافل آن ديار، درگيريهايى داشته و شايد همو بود كه
قاريان دينور را متقاعد كرده تا دست كم در ادغام، به مذهب ابى عمرو گردن
نهند. وي شاگردانى چون محمد بن مظفر تربيت كرد كه قرائت ابى عمرو را در
دينور ترويج مىكردند (نك: ابن جزري، غاية، ٢/٢٦٤؛ قس: همو، النشر، ١/١٣١).
ابن حبش در روايت از سوسى انفراداتى دارد كه ابن جزري در النشر به آنها
اشاره كرده است. البته نام ابن حبش بيشتر در اختلافات مربوط به مسائل
تجويدي نظير ادغام به چشم مىخورد (نك: همو، غاية، ١/٢٥٠؛ همو، تحبير، ٢٦).
يكى از موارد مشهور در قرائت ابن حبش قول به تكبير در پايان جميع
سورههاست. نكتة درخور توجه اين است كه وي سنت گفتن تكبير را اولاً به
جميع قراء (لااقل مشهور) نسبت مىدهد، ثانياً آن را مختص به مابعد سورة ضحى
نمىداند. او برخلاف مقري معاصرش كارزينى، شاگردان خود را ملزم به ذكر تكبير
مىكرد، حال آنكه كارزينى اين عمل را مخالف سنت نقل در قرائت مىدانست
(همو، النشر، ٢/٤١٠؛ همو، غاية، ١/٢٥٠؛ قس: ذهبى، معرفة، ١/٢٦١). شاگردان ابن
حبش به خصوص ابوالعلاء نيز گاه در نقل از او دچار اختلاف شدهاند (به عنوان
نمونه نك: ابن جزري، النشر، ١/٢٨٣، ٢٨٦، ٢٩١، ٢٩٣، ٢٩٥).
ابن حبش در حديث نيز دستى داشته است. او از محدثان بزرگى چون ابويعلى
موصلى صاحب مسند و يحيى بن محمد بن صاعد حديث شنيده (ابن ماكولا، ٢/٣٥٤) و
يك جزء روايتى گرد آورده كه ابونصر كسّار آن را از او روايت كرده است
(ذهبى، معرفة، ١/٢٦٠).
مآخذ: ابن جزري، محمد، تحبير التيسير، بيروت، دارالكتب العلمية؛ همو، غاية
النهاية، به كوشش برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق/١٩٣٢م؛ همو، النشر فى القراءات
العشر، به كوشش على محمد ضباع، مصر، كتابخانة مصطفى محمد، ابن شاكر كتبى،
محمد، عيون التواريخ، عكس نسخة خطى چستربيتى، شم ٤٦٦٢٩، موجود در مركز؛ ابن
ماكولا، على، الاكمال، حيدرآباد دكن، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ ذهبى، محمد، العبر، به
كوشش محمدسعيد زغلول، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ همو، معرفة القراء الكبار، به
كوشش محمد سيد جاد الحق، قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ مقدسى، محمد، احسن التقاسيم،
به كوشش دخويه، ليدن، ١٩٠٦م. بخش علوم قرآنى و حديث (رب) ٢٦/٢/٧٧