دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٠٢
| ابن اقليشی جلد: ٣ شماره مقاله:٩٠٢ |
اِبْنِاُقْليشى، ابوالعباساحمدبنمعدبنعيسى(د٥٥٠ق/١١٥٥م)، محدث، اديب
لغوي و صوفى اندلسى. در تاريخ مرگ او اختلاف است (سيوطى، ١/٣٩٢). پدرش معد
از عالمان بنام روزگار خود و از مردمان «اقليش»، يكى از شهرهاي اندلس بود،
ولى در شهر «دانيه» اقامت كرد و احمد در همانجا زاده شد و رشد و كمال يافت
(ابن فرحون، ٢٤٦). او از ابن عربى (ابوبكر محمد)، ابن خيره، ابوالقاسم ورد،
عبدالحق بن عطية، ابن عريف، طرطوشى و از پدرش و نيز پدر زنش، ابوالحسن
طارق بن يعيش (مخلوف، ١٤٣)، محمد بن سيد بطليوسى، ابوالحسن بن سبيطة دانى،
ابومحمد قلنى (شكيب ارسلان، ٢/٤٦)، ابوالوليد بن دباغ (ابن عماد، ٤/١٥٤)،
سلفى و در مكه از ابوالفتح كروخى (ذهبى، ٢٠/٣٥٨) ادبيات، فقه و حديث
آموخت. غالب تاريخ نويسان از جمله مقري (٢/٥٩٩ -٦٠٠)، آوردهاند كه وي در
٥٤٢ق از اندلس به شرق آمد و به حج رفت، چندي در آنجا درنگ كرد و سرانجام،
پس از ٥٤٧ق به هنگام بازگشت، در قوص صعيد مصر درگذشت. بنابراين روشن نيست
كه وي دقيقاً چه زمانى به مصر بازگشته است، اما ياقوت حموي (١/٢٣٧) گويد
كه ابن اقليشى در ٥٤٦ق به مصر رفته است. اگر اين گفتة ياقوت درست باشد،
احتمالاً او هم پيش از سفر مكه به مصر رفته است، هم پس از آن. مورخان،
ابن اقليشى را به زهد، عبادت بسيار و مهارت در دانشهاي گوناگون ستوده و
گفتهاند كه در نهايت پارسايى و انزوا مىزيست. در اندلس و مصر و حجاز حديث
مىگفت و برخى نيز مانند ابوالحسين بن كوثر و ابن بُيْبَ ش از او روايت
كردهاند (مقري، ٢/٥٩٩).
ابن اقليشى داراي آثاري در حديث، فقه و ادب بوده است كه از آن ميان:
النجم من كلام سيّدالعرب و العجم به گفتة سركيس (١/٦٢٩) چاپ شده است.
آثار ديگر او به صورت نسخههاي خطى است، بدين قرار: ايضاح المعالى
الزاهرات و الافصاح بحقائق العبارات فى شرح الكلمات الباقيات الصالحات (
سيد، ٣/٩٢)؛ الدر المنظوم فيما يزيل الغموم و الهموم (جامعه، ٣/٢٣٦)؛ الكوكب
الدري المستخرج من كلام النبى I/٦٣٣) S, )؛ GAL, انوار الا¸ثار فى فضل
النبى المختار )؛ GAL,I/٤٥٧) تفسير العلوم و المعانى المستودعة فى السبع
المثانى (ازهرية، ١/١٢٣٨)؛ الانباء فى حقائق (شرح) الصفات و الاسماء؛ محاسن
المجالس .(GAL,S,I/٦٣٣)
هر چند ظاهراً از ديوان شعر ابن اقليشى ياد نشده است، اما وي در شعر و شاعري
نيز توانا بوده و پارهاي از اشعار او در برخى از كتب آمده است (ابن ابار،
١/٦١ -٦٢؛ عباس، ٢٥).
مآخذ: ابن ابار، محمد، التكملة لكتاب الصّلة، قاهره، ١٣٧٥ق/١٩٥٦م؛ ابن عماد،
عبدالحى، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥٠ق؛ ابن فرحون، ابراهيم، الديباج
المذهّب، به كوشش محمد احمدي ابوالنور، قاهره، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ جامعه، خطى؛
ذهبى، محمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنوؤط و محمد نعيم عرقسوسى،
بيروت، ١٩٨٥م؛ سركيس، چاپى؛ سيد، خطى؛ سيوطى، بغية الوعاة، به كوشش محمد
ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ شكيب ارسلان، الحلل السندسية،
قاهره، ١٣٥٥- ١٣٥٨ق؛ عباس، احسان، اخبار و تراجم اندلسية، بيروت، ١٩٦٣م؛
مخلوف، محمد، الشجرة النور الزكية، بيروت، ١٣٤٩ق؛ مقري، احمد، نفح الطيب، به
كوشش احسان عباس، بيروت، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م، ياقوت، بلدان؛ نيز: GAL; GAL, S.
حسن يوسفى اشكوري نمونه اول و تايپ مجدد (رب) ٢٠/٣/٧٦ ن * ٢ * (رب) ٧/٥/٧٦