دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٤٠
| ابن سنی جلد: ٣ شماره مقاله:١٣٤٠ |
اِبْنِ سُنّى، ابوبكر احمد بن محمد بن اسحاق دينوري (ح ٢٨٠- ٣٦٤ق/٨٩٣ -
٩٧٥م)، محدثِ شافعى. خاندان او از موالى عبدالله بن جعفر بن ابى طالب
بوده و سمعانى (٧/٢٧٩) نسب او را ضبط كرده است. احتمالاً اصل او از دينور
بوده است. ابن سنى براي كسب حديث مسافرتهايى به نقاط مختلف از جمله
بغداد، كوفه، بصره، حرّان، دمشق، عمان، مصر (ابن سنى، ٣، ٦، ٣٦، ١٣٣، ١٤٥،
١٦٢؛ ابن عساكر، ٧/١٨٤) و جزيرة ابن عُمر (سبكى، ٣/٣٩) داشته است؛ چنانكه
ذهبى ( سير،١٦/٢٥٥) از او به عنوان رحّال ياد كرده است. تنوع مشايخ او در
عمل اليوم و الليلة احتمال سفرهاي ديگري را نيز مطرح مىكند. با توجه به
يك سند ثبت شده در جامع الاصول مجدالدين ابن اثير (١/١٢٢) و با توجه به
شاگردان ابن سنى مىتوان حدس زد كه او پس از پايان سفرهايش به دينور
بازگشته و در آنجا مسكن گزيده است. با توجه به اطلاع ما از اقامت او در
٣٦٣ق در دينور (همانجا) محتمل است كه ابنسنى يك سال بعد در همانجا وفات
يافته باشد.
ابن سنى از مشايخ بسياري در بلاد مختلف اخذ حديث كرده كه در آن ميان
مىتوان از محدثان بزرگى چون نسائى، ابويَعلى موصلى، محمد ابن جرير طبري،
ابوبكربن ابىداوود سجستانى، ابوالقاسم بَغَوي، قاضى مَحاملى و احمد بن
عُمَير بن جوصاي دمشقى نام برد (براي اطلاع از اسامى آنان نك: ابن سنى،
جم؛ ابن عساكر، همانجا). در اين ميان ابن سنى بيش از همه تحتتأثير نسائى
قرار داشته و در برخى منابع از او به عنوان صاحب نسائى ياد شده است (نك:
نووي، ١/١٥٧؛ سبكى، ٣/٣٩).
ابن سنى نه تنها در آثارش كارهاي نسائى را دنبال كرده است، بلكه
عمدهترين راوي سنن نسائى در مشرق زمين به شمار رفته، و سنن متداول كه
به چاپ رسيده، روايت اوست (نك: نسائى، سنن، ٧/١٨١، ٢٨٦؛ ابن اثير،
مجدالدين، همانجا؛ ابن اثير، عزالدين، ١/١٠)؛ اما روايت او از نسائى در مغرب
رواج نداشته است (نك: ابن عطيه، ابن خير، جم). نزديكترين شاگرد ابن سنى
قاضى ابونصر احمد بن حسين كسّار دينوري است كه آثار و مَرويّات او به خصوص
عمل اليوم و الليلة ابن سنى و سنن نسائى از طريق او رواج يافته است (نك:
ابن سنى، ٢؛ ابن اثير، مجدالدين، همانجا؛ ابن اثير، عزالدين، همانجا؛ خطيب،
٨١، ١٠٥، ١٣٥). از ديگر شاگردان و راويان او ابوالقاسم على بن عمر اسدآبادي
راوي كتاب القناعة (ابن عساكر، همانجا؛ ظاهريه، ٤٤٦، به نقل از نسخة القناعة
)، قاضى ابوبكر احمد بن عبدالله بن على بن شاذان دينوري (ابن ماكولا،
٤/٥٠١)، ابوالحسن محمد بن على حسنى هَمَدانى و ابوعلى حمد بن عبدالله
اصفهانى (ابن عساكر، همانجا) را بايد نام برد.
استماع او از مشايخى چون ابوخليفه فضل بن حباب جمحى و ابويعلى موصلى كه
در ٣٠٥ و ٣٠٧ق به ترتيب در ١٠٠ سالگى و ٩٧ سالگى درگذشتهاند (نك: ذهبى،
تذكره، ٢/٦٧١، ٧٠٨)، اين امكان را براي ابن سنى فراهم آورد تا از محدّثانى
كه در فاصلة ٢٢٠-٢٣٠ق يعنى حدود ٥٠ -٦٠ سال پيش از تولد وي وفات يافته
بودند، تنها با يك واسطه روايت كند كه از آن جمله مىتوان از عبدالله
قَعْنَبى (د ٢٢١ق)، ابوالوليد طَيالسى (د ٢٢٧ق)، خَلَف بن هشام (د ٢٢٧ق) و
مُسدِّد بن مُسَرهد (د ٢٢٨ق) نام برد (نك: ابن سنى، ٢، ٢٦، ٦٩، ١٣٦، جم)، ولى
بخشى ديگر از احاديث ابن سنى با واسطههاي بيشتري بوده است، به عنوان
نمونه در چندين موضع با سه واسطه از حيوة بن شريح (د ٢٢٤ق) روايت كرده
است (ص ٢٦، ٤٢، ٥٥). از نظر دقت در نقل احاديث از جمله استعمال اصطلاحات
مربوط به نحوة تحمل حديث، ضبط ترديد راوي و تفكيك لفظ حديث در موارد تلفيق
سند (به عنوان نمونه نك: ابن سنى، ١٠، ٢٣، ٤١) دقت موجود در آثار نسائى، در
عمل اليوم و الليلة ابن سنى كمتر ديده مىشود. از نظر رجالى، ذهبى (
سير،همانجا، تذكره، ٣/٩٣٩) او را ثقه شمرده است، ولى ابن حجر او را برخلاف
نسائى كه در رجال سند خود سختگير بوده، در اين مورد متساهل دانسته است
(ابن علان، ٤/٤٩) و سخن او چندان هم دور از واقعيت نيست (براي يك بررسى
بر روي اسناد ضعيف عمل اليوم و الليلة ابن سنى نك: حماده، ١٠٨، ١١٤).
همچنين سيوطى در الجامع الصغير (جم) بسياري از اسناد طب النبّى ابن سُنى را
ضعيف شناخته است.
آثار:
الف - چاپى: عمل اليوم و الليلة، مشتمل بر احاديثى دربارة اعمال و اذكار
روزانه. اساس كار ابن سنى در اين تأليف (با ٧٧٣ حديث) كتابى با همين
عنوان از استادش نسائى با ١١٤١ حديث است كه برگرفتههايش از كتاب نسائى
١٣٣ حديث را تشكيل مىدهد و احاديث منقول با اسناد آنها عيناً در كتاب نسائى
(جم) ديده مىشود. با صرف نظر از تغييرات اندكى كه ابن سنى در ابواب كتاب
نسائى داده و احاديث كمى كه بر آن افزوده است، مىتوان كتاب ابن سنى را
به اصطلاح اهل حديث «مستخرجِ» كتاب نسائى دانست، اما چنانكه گفته شد
اسناد مستخرجِ ابن سنى از نظر قوت با اسناد نسائى برابري نمىكند. با اينهمه
معلوم نيست از چه جهت زكىالدين مُنذِري (د ٦٥٦ ق) و محيىالدين نَوَوي
(٦٧٦ ق) كتاب ابن سنى را بر نسائى ترجيح دادهاند (حاجى خليفه، ٢/١١٧٣، به
نقل از عمل اليوم و الليلة منذري؛ نووي، ١/١٥٧). كتاب عمل اليوم و الليلة
ابن سنى چندين بار از جمله در ١٣١٥ و ١٣٥٨ق در حيدرآباد دكن و در ١٩٦٩م به
كوشش عبدالقادر احمد عطا در قاهره به چاپ رسيده است. مختصري از آن نيز در
كتابخانههاي واتيكان و فاتح موجود است (نك: I/١٩٨ .(GAS,
ب - خطى: ١. رياضة المتعلم، در آداب يادگيري، كتابخانة برلين ( آلوارت،شم (٧
)١٤٦ )؛ ٢. الصراط المستقيم، مجموعهاي از كلمات پيامبر(ص) در مناسبتهاي
مختلف، كتابخانة چستربيتى ( آربري،شم ٣٣٠٣ )؛ ٣. طب النبى، مجموعة احاديثى در
طب، كتابخانة فاتح ، GAS) همانجا). بسياري از احاديث اين كتاب را سيوطى در
الجامع الصغير نقل كرده است (به عنوان نمونه ص ١/١٣، ٣٧، جم). احتمالاً
ابن سنى در تأليف آن از كتاب الطب نسائى (ابن عطيه، ٨٦) بهره گرفته
است؛ ٤. فضائل الاعمال، مشتمل بر احاديثى در اين باره، كتابخانة ازهريه،
١/٥٧٣)؛ ٥. القناعة، در وصف قناعت و فضيلت آن و مشتمل بر احاديث و اشعار در
اين موضوع. كتابخانة ظاهريه (ظاهريه، ٤٤٦)؛ دو اثر يكى تحت عنوان الايجاز
فى الحديث و ديگري تأليفى در خصوص روايت برادران از يكديگر نيز به او نسبت
داده شده است (نك: سخاوي، ٣/١٧٨؛ حاجى خليفه، ١/٢٠٥). ذهبى و در پى او ابن
ناصرالدين دمشقى (د ٨٤٢ ق) كتاب المُجَتبى (يا المجتنى ) را كه امروزه با
عنوان سنن نسائى متداول است و يكى از صحاح سته به شمار مىرود، تأليف
ابن سنى دانستهاند (نك: ذهبى، تذكره، ٣/٩٤٠؛ همو، سير، ١٦/٢٥٦؛ ابن عماد،
٣/٤٨). قدر مسلم اين است كه كتاب المجتبى برگزيدهاي از كتاب السنن الكبير
نسائى است كه هنوز نسخة كاملى از آن شناخته نشده است (البته بخش الايمان
و الصلح به قولى مختص به المجتبى است، نك: ابن خير، ١١٥، ١١٦)، اما برخلاف
گفتة ذهبى جمعى از متقدمان چون ابوعلى غَسّانى (د ٤٩٨ق)، ابن خير اشبيلى
(د ٥٧٥ ق) و مجدالدين ابن اثير جَزَري (د ٦٠٦ ق) به صراحت گزينش و تأليف
المجتبى را به شخص نسائى نسبت داده و ابن سنى را تنها راوي آن شمردهاند
(نك: ابن خير، ١١٦، ١٢٦؛ ابن اثير، مجدالدين، ١/١١٦). در تأييد اين نظر بايد
افزود كه كتاب المجتبى در مغرب به روايت عبدالكريم بن احمد و وليدبن قاسم
از نسائى رواج داشته است (نك: ابن خير، ١١٧؛ قس: سندرزين عبدري در العمدة
ابن بطريق، ٢٢؛ براي توضيحات بيشتر نك: حماده، ٦٠ - ٧٨).
مآخذ: ابن اثير، عزالدين، اسدالغابة، قاهره، ١٢٨٠ق؛ ابن اثير، مجدالدين،
جامع الاصول، به كوشش محمد حامد الفقى، قاهره، ١٣٧٠ق/١٩٥٠م؛ ابن بطريق،
يحيى، العمدة، قم، ١٤٠٧ق؛ ابن خير اشبيلى، محمد، الفهرسة، به كوشش فرانسيسكو
كودرا، بغداد، ١٩٦٣م؛ ابن سنى، احمد، عمل اليوم و الليلة، حيدرآباد دكن،
١٣٥٨ق؛ ابن عساكر، على، تاريخ مدينة دمشق، به كوشش عبدالغنى الدقر و مطاع
الطرابيشى، دمشق، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ ابن عطيه، عبدالحق، الفهرس، به كوشش محمد
ابوالاجفان و محمد الزاهى، بيروت، ١٩٨٣م؛ ابن علان، محمد، الفتوحات
الربانية، قاهره، ١٣٤٧ق/ ١٩٢٩م؛ ابن عماد، عبدالحى، شذرات الذهب، قاهره،
١٣٥٠ق؛ ابن ماكولا، على، الاكمال، حيدرآباد دكن، ١٤٠٥ق/١٩٨٤م؛ ازهريه،
فهرست؛ حاجى خليفه، كشف؛ حماده، فاروق، مقدمه بر عمل اليوم و الليلة (نك:
نسائى در همين مآخذ)؛ خطيب بغدادي، احمد، شرف اصحاب الحديث، به كوشش محمد
سعيد خطيب اوغلى، آنكارا، ١٩٧١م؛ ذهبى، محمد، تذكرةالحفاظ، حيدرآباد دكن،
١٣٣٣-١٣٣٤ق؛ همو، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و ديگران، بيروت،
١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ سبكى، عبدالوهاب، طبقات الشافعية الكبري، به كوشش محمود محمد
الطناحى و عبدالفتاح محمد الحلو، قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٤م؛ سخاوي، محمد، فتح
المغيث، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ سمعانى، عبدالكريم، الانساب، حيدرآباد دكن،
١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ سيوطى، الجامع الصغير، قاهره، ١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛ ظاهريه، خطى
(ادب)؛ نسائى، احمد، السنن، قاهره، ١٣١٢ق؛ همو، عمل اليوم و الليلة، به
كوشش فاروق حماده، بيروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛ نووي، محيىالدين، «حلية الابرار»،
الفتوحات الربانية (نك: ابن علان، در همين مآخذ)؛ نيز:
Ahlwardt; Arberry; GAS.
بخش علوم قرآنى و حديث
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا