دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١٣٨
| ابن خباز، ابوالعباس جلد: ٣ شماره مقاله:١١٣٨ |
اِبْنِ خَبّاز، ابوالعباس شمسالدين، يا ابوعبدالله احمد بن حسين (٥٨٩ - رجب
٦٣٩ق/١١٩٣- ژانوية ١٢٤٢م)، اديب، فقيه شافعى و زبانشناس نابيناي موصلى. از
شيوه و چگونگى زندگانى وي اطلاع چندانى در دست نيست. ذهبى ( تاريخ، ٣٦٧)
وي را اصلاً از اهالى اربل مىداند، اما غسانى (١/٥٠٤) او را زادة موصل
پنداشته است و يمانى (ص ٢٩) نيز گويد كه وي ساكن موصل بود و در همين شهر
نشو و نما يافت و به تحصيل علوم متداول پرداخت. از استادان و شاگردان وي
نيز اطلاعى در دست نيست. اما گويند وي بعد از شيخ خويش بر كرسى استادي
تكيه زد و به تدريس علوم نحو، لغت، عروض، فرائض و حساب پرداخت و در اين
امر چنان موفق بود كه بسياري از طالبان علم نزد وي گرد مىآمدند (يمانى،
همانجا؛ قس: ذهبى، همانجا).
حافظة بسيار نيرومند وي، زبانزد خاص و عام بود به گونهاي كه يمانى كسى را
در آن زمان همانند او نشناخته است (همانجا). از جمله گويند الايضاح، التكملة،
المفصل و نيز چندين ديوان شعر را حفظ داشت (ابن كثير، ١٣/١٥٧؛ فيروزآبادي،
١٩؛ غسانى، همانجا). ذهبى او را به خصوص در علوم ادب زبردست دانسته و از او
به «العلامة» ياد مىكند (همانجا). در خلال كارهاي او به نوعى كوشش در
نوآوري نيز برمىخوريم، مثلاً در مورد اين اصل كه زيادت حرف در كلمه بر
زيادت معنى دلالت دارد، جست و جوي بسيار كرده و استادانش را در اين امر
عاجز ديده است و سپس خود با پژوهش بسيار و با توجه به تفسير فخررازي (د
٦٠٦ق/١٤٠٩م) مثالهاي فراوانى در اين زمينه عرضه كرده است (نك: ابوحيان،
٤١١- ٤١٥).
ابن خباز شعر نيز مىسروده است. اما در منابع بجز چند بيت از او چيزي در دست
نيست: ذهبى (همانجا) چهار بيت، ابن تغري بردي (٦/٣٤٢) دو بيت در تغزل و
يمانى (همانجا) دو بيت در نكوهش معاصران از وي نقل كردهاند. وي ٥٠ ساله
بود (ذهبى، العبر، ٣/٢٣٤) كه در موصل چشم از جهان فروبست. در سال مرگ وي
اختلاف است. متقدمان تا سيوطى مرگ او را ٦٢٩ق دانستهاند، اما سيوطى (١/٣٠٤)
تاريخ وفات او را ٦٣٧ ق مىداند. مدرس بر اساس نسخة خطى الغرة ابن خباز
تاريخ اتمام تأليف آن را ٢٣ صفر ٦٣٩ق ديده و به قطع، مرگ او را چند ماهى
بعد از اين تاريخ ذكر كرده است (٧/٤٩٦). نسخة اسكوريال I/١٦) , ٢ ESC). نيز
مؤيد اين نظر است (نك: دنبالة مقاله).
آثار ابن خباز عبارتند از:
الف - خطى: ١. توجيه اللمع، يا شرح اللمع ابن جنى (حاجى خليفه، ٢/١٥٦٣؛
ازهريه، ٤/١٣٨)؛ ٢. شرح فصول ابن معطى (اومر، ٣١٩ )؛ ٣. الغرة المخفية فى
شرح الدرة الالفية، كه شرح الدرة الالفية ابن معطى است. طبق نسخة اسكوريال،
نويسنده خود گويد كه اين كتاب را با همكاري فقيه شمسالدين ابوالعباس
اسعردي در ٦٣٩ق به پايان رسانيده است (قس: مدرس، همانجا). بروكلمان به ٥
نسخة خطى از اين اثر اشاره كرده است I/٣٦٦) .(GAL, بر اين شمار مىتوان
فهرست چند كتابخانة ديگر را نيز افزود: ازهريه (٤/٢٧٨)؛ آصفيه (٢/٥٥٩)؛
دارالكتب المصريه (٧/٥٠) و نيز جامع زيتونية تونس (منصور، ٣٠٢)؛ چستربيتى (
آربري، شم .(٥٠٩٣ گزيدههايى از اين شرح به همراه الدرة الالفية فى علم
العربية، به كوشش زتسترين در لايپزيگ (١٩٠٠م) با مقدمهاي به زبان آلمانى
به چاپ رسيده است. (نك: رياضىزاده، ٥٢)؛ ٤. النهاية فى شرح الكفاية، از
اين كتاب نسخهاي در دانشگاه پرينستون (حتى، موجود است. كحاله آن را
النهاية فى شرح الكافية ذكر كرده است (١/٢٠٠).
ب - آثار غيرموجود: ١. شرح المقدمة الجزولية (حاجى خليفه، ٢/١٨٠١)؛ ٢. شرح
ميزان العربية ابن انباري (همو، ٢/١٩١٨)؛ ٣. مناقب الشيخ ابن قدامة (بغدادي،
١/٩٥)؛ ٤. النظم الفريد فى نثر التقييد (حاجى خليفه، ٢/١٩٦٤).
مآخذ: آصفيه، خطى؛ ابن تغري بردي، النجوم؛ ابن كثير، البداية؛ ابوحيان
غرناطى، محمد ابن يوسف، تذكرة النحاة، به كوشش عفيف عبدالرحمان، بيروت،
١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛ ازهريه، خطى؛ بغدادي، هديه؛ حاجى خليفه، كشف؛ دارالكتب
المصريه، خطى؛ ذهبى، محمد بن احمد، تاريخ الاسلام (الطبقة الرابعة و
الستون)، به كوشش بشار عواد معروف و ديگران، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ همو،
العبر، به كوشش ابوهاجر بسيونى زغلول، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ رياضى زاده،
عبداللطيف بن محمد، اسماء الكتب، به كوشش محمد التونجى، دمشق، ١٤٠٣ق؛
سيوطى، بغية الوعاة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٨٤ق؛ غسانى،
الملك الاشرف، المسجد المسبوك، به كوشش شاكر محمود عبدالمنعم، بيروت،
١٣٩٥ق/١٩٧٥م؛ فيروزآبادي، محمد بن يعقوب، البلغة، به كوشش محمد مصري،
دمشق، ١٣٩٢ق/ ١٩٧٢م؛ كحاله، عمررضا، معجم المؤلفين، بيروت، ١٩٥٧م؛ مدرس،
محمدعلى، ريحانة الادب، تبريز، ١٣٤٦ق؛ منصور، عبدالحفيظ، فهرس مخطوطات المكتبة
الاحمدية بتونس، بيروت، دارالفتح، للطباعة و النشر؛ يمانى، عبدالباقى بن
عبدالمجيد، اشارة التعيين فى تراجم النحاة و اللغويين، به كوشش عبدالمجيد
دياب، حجاز، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ نيز:
Arberry, Aumer, I., Die arabischen Handschriften der K. hof- und
Staatsbibliothek im Muenchen, Muenchen, ١٨٦٦; ESC ٢ ; GAL; Hitti, Ph. et al.,
Descriptive Catalog of the Garrett Collection of Arabic Manuscripts in the
Princeton University Library, Princeton, ١٩٣٨.
ايرانناز كاشيان (رب) ٢٥/٤/٧٧
ن * ٢ * (رب) ١/٥/٧٧