دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١٦٥
| ابن خلدون، ابو مسلم جلد: ٣ شماره مقاله:١١٦٥ |
اِبْنِ خَلْدون، ابومسلم عمر بن محمد (يا احمد: ابن صاعد، ٧١) ابن بقىّ،
رياضىدان، منجم، پزشك و فيلسوف عرب نژاد اندلسى (د ٤٤٩ق/١٠٥٧م)، از
خاندان مشهور بنى خلدون اشبيليه (ابن حزم، ٤٦٠؛ قفطى، ٢٤٣؛ ابن خلدون، ٥
-٦).
دربارة نام و نياكان او، از آن هنگام كه وارد اندلس شدند، ميان نويسندگان
اختلاف است. كهنترين منبع ما، نياي ششم او، خالد الداخل، را خلدون خوانده
است (ابن حزم، ٤٦٠)، اما عبدالرحمان بن خلدون به نقل از ابن حزم (همانجا)
خلدون الداخل را نياي خالد مذكور و نخستين كوچندة (الداخل) اين دودمانِ عرب
حَضْرمى به اندلس دانسته است ( التعريف، ٦، قس: ص٥). از تولد و رشد و
زندگى علمى وي اطلاع بسيار به دست نيامد، تنها گفتهاند كه او شاگرد
ابوالقاسم مَسلمة بن احمد المجريطى (٣٣٨- ٣٩٨ق/٩٤٩- ١٠٠٨م) پيشواي
رياضىدانان عصر خود بوده است (همو، ٥؛ قفطى، ٣٢٦، ٣٢٧)، همچنين نوشتهاند كه
محمد بن مروان بن الحكم بن الحكم بن عبدالملك (از بنى مغيرة اشبيليه و
امويان اندلس) از ياران وي بوده است (ابن حزم، ٩٢)، و اين محمد بن مروان
ظاهراً همان القرشى معروف به السلاح است كه از آخرين دانشمندان اشبيليه
بوده و با نام ابومروان عبدالملك به دادگري و حساب دانى و پرهيزگاري شهرت
داشته است (همانجا؛ ابن صاعد، ٨٤ - ٨٥). ابن ابى اُصَيبعه (٣/٦٥) به اشتباه
احمد ابن عبدالله بن الصفار (د ٤٢٧ق) طبيب، رياضىدان و منجم را شاگرد ابن
خلدون دانسته كه احتمالاً اين اشتباه از قرائت نادرست نوشتة ابن صاعد
اندلسى (ص ٧٢) ناشى شده، و به پيروي از ابن ابى اصيبعه، در منابع متأخرتر
نيز تكرار شده است (مقري، ٣/٣٧٦؛ فيلسوف الدوله، ١/٥٦؛ لكلرك، .(I/٥٤٤
مآخذ: ابن ابى اصيبعة، احمد بن قاسم، عيون الانباء، بيروت، ١٣٧٧ق/١٩٥٧م؛
ابن حزم، على، جمهرة انساب العرب، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ابن خلدون،
عبدالرحمان، التعريف، به كوشش محمد بن تاويت الطنجى، قاهره، ١٣٧٠ق/١٩٥١م؛
ابن صاعد اندلسى، صاعد، طبقات الامم، به كوشش لويس شيخو، بيروت، ١٩١٢م؛
فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الانظار، تبريز، ١٣٣٤ق؛ قفطى، على، تاريخ
الحكما، به كوشش يوليوس ليبرت، لايپزيگ، ١٩٠٣م؛ مقري تلمسانى، احمد، نفح
الطيب، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٣٨٨ق؛ نيز:
Leclerc, Lucien, Histoire de la m E decine arabe, New York ١٩٧١.
يوسف رحيملو (رب) ١٥/٥/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٢٧/٥/٧٧