دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٠٩٢
| ابن حداد، ابو عثمان جلد: ٣ شماره مقاله:١٠٩٢ |
اِبْنِ حَدّاد، ابوعثمان سعيد بن محمد غسّانى (٢١٩-٣٠٢ق/٨٣٤ -٩١٤م)، فقيه،
متكلم و اديب مغربى. صفدي (١٥/١٧٩، ٢٥٦) شرح حال او را در دو جا با نامهاي
ابو عثمان القيروانى و ابن الحداد القيروانى آورده است. او اهل قيروان بود
و در آنجا زيست و هرگز، به علت فقر، سفر نكرد و هيچ گاه حج نگزارد، اما به
هنگام پيري و پس از مرگ يكى از بستگان (برادر؛ ذهبى، سير، ١٤/٢١٤) مالى از
او به ارث برد (خشنى، ١٤٨).
ابن حداد از جمله شاگردان و اصحاب سحنون بن سعيد (د ٢٤٠ق/ ٨٥٤م) از بزرگان
مالكى در مغرب بود و آنگاه كه ابوالحسن كوفى به طرابلس آمد، به نزد وي
شتافت و از او استماع حديث كرد (همانجا).
ابن حداد در فقه و كلام متبحّر بود و در جدل و مناظره و دفاع از معتقدات خود
و ردّ فرقههاي مخالف دستى توانا داشت. وي علاوه بر اين از علماي نحو و
لغت نيز به شمار آمده است. گر چه خود گفته است شاعر نيست، ولى شعر نيكو
مىسروده و مثلاً اشعاري در رثاي فرزند و برادرزادة خود پرداخته است (خشنى،
١٤٨- ١٤٩) و ذهبى ( سير، همانجا) دو بيت از اشعار او را نقل كرده است. وي از
فقهاي مالكى بود و بر اساس نظر، قياس و اجتهاد عمل مىكرد، تقليد را نكوهش
كرده، آن را ناشى از نقص عقل و پستى همت مردمان مىدانسته است (خشنى،
١٤٩). به روش اهل سنت و جماعت سخت پايبند بود و به اشاعره تمايل داشت و
با مذهب اعتزال مخالفت مىورزيد. محمد بن كلاعى ردّي بر كتاب او كه در
پاسخ معتقدان به خلق قرآن بوده، نوشته است (خشنى، ٢٢١). از اينجا معلوم
مىشود كه ابن حداد در مسألة قِدم يا حدوث كلام خدا بر مذهب اشاعره بوده
است. نيز مناظرهاي كه ميان او و سليمان فراء معتزلى دربارة مكان خدا رخ
داد. قرينهايست بر اينكه او همانند اشاعره، خداي متعال را در مكانى معين
مىدانسته است، هر چند كه در پاسخ فراء به جدل متوسل مىشود و پاسخى صريح
نمىدهد (نك: خشنى، ١٩٨- ١٩٩، ٢٢١). نكتة ديگري كه در تأييد اعتقاد ابن حدّاد
مىتوان آورد، آن است كه علماي عراقى شاگردان خود را بر آن مىداشتند تا با
سؤالات خود او را بيازارند (زبيدي، ٢٤٠). مىدانيم كه اين علما در آن وقت،
غالباً اهل عدل و تنزيه و بر عقيدة معتزله بودند.
ابن حداد راوي و عالمى مطلع و پارسا بود (خشنى، ١٥١؛ ذهبى، سير، همانجا).
شاگردان و مصاحبانى داشته است كه متأثر از او بودهاند و پس از وي روش او
را در فقه و كلام دنبال كردهاند كه از آن جملهاند: ابراهيم بن محمد معروف
به ابن البرذون، احمد بن موسى التمار، على بن منصور الصفار، محمد الرّفادي،
ابن احمد الشركاء و ابوبكر ابن الفمودي و همگان از علماي افريقيه به شمار
آمدهاند (خشنى، ٢١٤، ٢١٥، ٢١٦- ٢١٩).
به روزگار ابن حداد، فاطميان به افريقيه درآمدند و به گفتة زبيدي كه خود از
معاندان فاطميان و شيعيان بود، بر اهل سنت و جماعت سخت گرفتند. دو تن از
بزرگان اصحاب سحنون را كشتند و ندا دادند: اين است سزاي پيروان مذهب مالك،
بر اثر آن، ترس بر اهل سنت غالب آمد و جملگى بر ابن حداد گرد آمدند و از او
خواستند كه در برابر داعيان حكومت فاطمى تقيّه كنند. او تقيه را نپذيرفت و
از كشته شدن نهراسيد و گفت جز دفاع از دين چارهاي ندارد و مناظره با
داعيان فاطمى را پذيرفت. مردم قيروان وضع او را در آن ايام، به وضع احمد
بن حنبل در ايام «محنة» (ايام سختگيري در عهد مأمون و معتصم بر معتقدان
به خلق قرآن ) تشبيه مىكردند (ص ٢٤٠-٢٤١). به گفتة خشنى ابن حداد با
ابوالعباس شيعى صنعانى يكى از داعيان فاطمى مناظره كرده و گفتوگوهايى را
كه با وي داشته، براي شاگردانش املا كرده است. كتاب مجالس او مجموعة اين
گفت و گوهاست (ص ١٩٩-٢١٢؛ قس: زبيدي، همانجا؛ قفطى، ٢/٥٣). چهار مجلس از آن
را خشنى نقل كرده (همانجا) و سه مجلس نيز در رياض النفوس مالكى ضبط شده
است (سزگين، ١(٤)/٣٢؛ شبوح ٢(٢)/٣٦٤، حاشية ٢). موضوع گفتوگو در اين مجالس،
بيشتر مسائل مورد اختلاف سنّى و شيعه دربارة خلفاي راشدين و فقه و مبانى
اجتهاد است.
در برخى از مآخذ آمده است (ذهبى، العبر، ٤٤٣؛ يافعى، ٢/٢٤٠؛ ابن عماد، ٢/٢٣٨)
كه ابن حداد به مذهب شافعى متمايل شد و ردّي بر المدونة سحنون نگاشت كه
بر اثر آن مالكيها از وي دوري جستند، ولى پس از مبارزات او با داعيان حكومت
فاطمى مجدداً به او روي آوردند. مآخذ اوليه در اين باره ساكتند و لذا صحت
آن بعيد است، به خصوص كه به گفتة خشنى (ص ١٥٠) او ردّي بر شافعى نوشته
كه خشنى خود آن را ديده است. ردّية مذكور خطاب به فقيه شافعى اسماعيل
مُزنى (د ٢٦٤ق/٨٧٨م) است، اما مزنى از دادن پاسخ به آن سرباز زده و گفته
است: هر كس عالم است آن را پاسخ گويد.
آثار: ابن حداد را تأليفاتى است در فقه و كلام و جدل (خشنى، همانجا) از
جمله: توضيح المشكل فى القرآن؛ كتاب المقالات؛ كتاب الاستيعاب؛ كتاب
الامالى؛ كتاب عصمة المسلمين ( عصمة الدينيين: قفطى، ٢/٥٣؛ عصمة النبيين:
سيوطى، ١/٥٨٩، كه ظاهراً نام اخير صحيح است)؛ كتاب العبادة الكبري و الصغري
[صفدي، ١٥/١٨٠، ٢٥٦، به اشتباه اين كتاب را دو كتاب و به نامهاي العبادة
الكبري و العبادة الصغري ضبط كرده است]؛ كتاب الاستواء و كتب ديگر كه در ردّ
بر ملحدان است (زبيدي، ٢٣٩). همچنين صفدي (١٥/١٨٠) در زمرة آثار ابن حداد از
كتابى به نام الرّدّ على الملحدين نام مىبرد، اما محتمل است كه اين
عنوان، در واقع بخشى از عبارتى باشد كه ديگر مآخذ براي بيان موضوع كتابهاي
او نوشتهاند و صفدي آن را در شمار تأليفات او پنداشته است. غير از كتاب
مجالس، هيچ يك از نوشتههاي او باقى نيست (سزگين، ١(٤)/٣٢).
ابن حداد پسري به نام عبدالله داشت. خشنى (ص ١٥١) او را ديده و به پدر
مانند كرده است. وي گويد: آنگاه كه عبدالله لب به سخن مىگشود، ديگران را
ميل سخن گفتن نبود.
مآخذ: ابن عماد، عبدالحى، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥٠ق/١٩٣١م؛ خشنى، محمد،
«طبقات علماء افريقية»، همراه طبقات علماء افريقية ابوالعرب تميمى، به كوشش
محمد بن ابى شنب، الجزاير، ١٩١٤م؛ ذهبى، محمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش
شعيب ارنؤوط و اكرم البوشى، بيروت، ١٩٨٤م؛ همو، العبر، به كوشش ابوهاجر محمد
السعيد بن بسيونى زغلول، بيروت، ١٩٨٥م؛ زبيدي، محمد، طبقات النحويّين و
اللغويّين، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٧٩ق/ ١٩٥٩م؛ سزگين،
فؤاد تاريخ التراث العربى، ترجمة محمود فهمى، رياض، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛ سيوطى،
بغية الوعاة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٩٦٢م؛ شبوح، ابراهيم،
«سجل قديم لمكتبة جامع القيروان»، مجلة المخطوطات العربية، قاهره، ربيع
الثانى ١٣٧٦/ نوامبر ١٩٥٦؛ صفدي، خليل، الوافى بالوفيات، به كوشش
بيرندراتكه، بيروت، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ قفطى، على، انباه الرواة، به كوشش محمد
ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٧١ق/١٩٥٢م؛ يافعى، عبدالله، مرآة الجنان،
حيدرآباد دكن، ١٣٣٧- ١٣٣٩ق. ابومحمد وكيلى (رب) ١٩/٣/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٢٧/٣/٧٧