دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٠٨١
| ابن حبيب، ابو مروان جلد: ٣ شماره مقاله:١٠٨١ |
اِبْنِ حَبيب، ابومروان عبدالملك بن حبيب بن سليمان سلمى (ح ١٧٤- ٢٣٨ يا
٢٣٩ق/٧٩٠-٨٥٢ يا ٨٥٣م)، محدث، فقيه، اديب، نحوي، شاعر و نسّابة اندلسى. وي
از موالى قبيلة سليم (ابن فرضى، ١/٣١٣) و يا به گفتة ابن حارث از خود قبيلة
سليم بوده است (حميدي، ٢/٤٤٧). قاضى عياض (٣/٣٠) نياي بزرگ او را ربيع بن
سليمان ياد كرده است. نياكان وي اهل طليطله١ بودهاند، اما نياي وي
سليمان به قرطبه كوچ كرده و پدر او حبيب (د ٢٢١ق/٨٣٥م) در «فتنة الربض»
به البيره٢ مهاجرت كرده است (ابن فرحون، ٢/٨). وي به حبيب عصار شهرت
داشته (قاضى عياض، ٣/٣١) و از فقيهان قرطبه به شمار مىرفته است (ابن
حيان، ٨٠). تولد ابن حبيب به درستى روشن نيست. ذهبى تولد او را پس از
١٧٠ق/٧٨٦م دانسته است ( سير، ١٢/١٠٢). درگذشت او را به اختلاف در
٢٣٢ق/٨٤٦م (ابن قنفذ، ١٧١)؛ يا ٤ رمضان ٢٣٨ (ابن فرضى، ١/٣١٥؛ حميدي، ٢/٤٤٨)
نوشتهاند و حميدي (همانجا) درگذشت او را بنا به قولى ١٢ ذيحجة ٢٣٩ق در شهر
قرطبه ذكر كرده است. ابن حبيب مقدمات علوم را در زادگاه خويش نزد
ابوعبدالله صعصعة بن سلام شامى، ابومحمد غازي بن قيس و زياد بن عبدالرحمان
فرا گرفت (ابن فرضى، ١/٣١٣) و فقه را نزد يحيى بن يحيى ليثى، عيسى ابن
دينار از فقيهان بنام اندلس (ابو اسحاق، ١٣٧) و زياد بن عبدالرحمان شبطون و
ديگر اصحاب مالك بن انس در اندلس آموخت و از آنان حديث شنيد (ذهبى، العبر،
١/٣٣٦). سپس براي استماع حديث به مسافرت پرداخت و از اندلس خارج شد (ابن
فرضى، همانجا)، و در ٢٠٨ق/٨٢٣م (ذهبى، العبر، همانجا) يا در حدود ٢١٠ق/٨٢٥م
(همو، سير، ١٢/١٠٣) به مكه رفت و پس از مراسم حج به مدينه وارد شد و در
حلقههاي درس عالمانى مانند ابومروان عبدالملك ابن ماجشون، ابومصعب مطرّف
بن عبدالله يساري و ديگران شركت كرد و از آنان حديث شنيد و تأليفات خود را
به آنان عرضه كرد (ابواسحاق، همانجا؛ حميدي، ٣/٤٤٧؛ قاضى عياض، ٣/٣١). وي
به مصر نيز سفر كرد و از اسد بن موسى و ديگران حديث شنيد. ابن ابى مريم پس
از ذكر ورود ابن حبيب به مصر، چگونگى اجازه گرفتن ابن حبيب از اسد بن
موسى را بيان داشته است (ابن فرضى، ١/٣١٣-٣١٤). او سرانجام در ٢١٠ق/٨٢٥م
(قاضى عياض، همانجا) و يا در ٢١٦ق/٨٣١م (ابن فرحون، ٢/٨) به اندلس بازگشت.
ابن حبيب در ٢٢٠ق/٨٣٥م زمانى كه در شرق بوده ضمن قصيدهاي خطاب به
خانوادهاش از دوري از وطن اظهار دلتنگى كرده است (همو، ٢/١٤- ١٥). از اين
قصيده چنين برمىآيد كه در اين سال در حجاز بوده است. ابن حبيب پس از
مراجعت به اندلس در البيره سكنى گزيد و در آنجا به اشاعة حديث پرداخت
(قاضى عياض، همانجا)، اما ديري نپاييد كه عبدالرحمان بن حكم بن هشام (د
٢٣٨ق/٨٥٢م) امير اموي قرطبه ابن حبيب را به قرطبه فراخواند (ابن فرحون،
٢/٨). بر اساس روايات خشنى (ص ١٣٢-١٣٣) گويا امير عبدالرحمان او را از گذشته
مىشناخته و به دانش گستردة وي آگاهى داشته است. از اين رو وقتى يحيى بن
يحيى ليثى به وي پيشنهاد مىكند كه از وجود ابن حبيب استفاده كند،
بلافاصله مىپذيرد و او را به قرطبه منتقل مىسازد (همو، ١١٣) و او و يحيى بن
يحيى را در رأس فقيهان قرطبه قرار مىدهد (ابن فرحون، ٢/٨ - ٩) و مقام و
منزلت وي نزد امير زيادتر مىشود (ابن حيان، ٤٦). مقام علمى و آگاهى گستردة
او در فقه، حديث، ادبيات و ديگر فنون از يك طرف و تقرب بسيار وي نزد امير
از سوي ديگر سبب برانگيخته شدن حسادت ديگر فقيهان و عالمان قرطبه حتى
يحيى بن يحيى مىگردد (همو، ٤٦، ٤٨)، اما با همة اينها هنگامى كه يحيى بن
يحيى ليثى متهم مىشود كه عليه عبدالرحمان توطئه كرده است، ابن حبيب به
دفاع از او پرداخته نزد امير از وي به نيكى ياد مىكند (همو، ٥٩ -٦٠). او پس
از يحيى بن يحيى به رياست فقيهان اندلس رسيد و مدتها در اين مقام بود.
عبدالرحمان نيز حرمت او را بسيار مىداشت و در هيچ امري از مشورت با وي
عدول نمىكرد (همو، ٤٦، ٤٨). به اشارة ابن حبيب بود كه در ٢٢٩ق/٨٤٣م امير
ديوار دفاعى اشبيليه را در مقابل هجوم مسيحيان بنا كرد (ابن سعيد، ١/٤٩) و
به دسيسة او بود كه عبدالرحمان ابن معمر قاضى را كه برخلاف رأي ابن حبيب
حكم كرده بود، از مقام خويش عزل كرد (ابن حبان، ٥٥ - ٦٥).
حميدي (٢/٤٤٧) نوشته است كه ابن حبيب، مالك بن انس را درك كرده و از او
حديثى روايت كرده است. ليكن نظر به وفات مالك در ١٧٩ق/٧٩٥م در مدينه، و
ولادت ابن حبيب در ١٧٤ق در اندلس اين امر بعيد مىنمايد.
به نوشتة مقري (٢/٦) ابن حبيب عقايد فقهى ويژة خود داشته كه در كتابهاي
مالكيان نقل شده است، اما ابن فرضى (١/٣١٣) معتقد است كه او به علم حديث
آگاهى نداشت و صحت و سقم احاديث را نمىدانست و سهل انگار بود. ذهبى گويد:
ابن حبيب در روايت متقن نبود و احاديث را بىمحابا نقل مىكرد. نقل وي با
اجازه و حتى با وِجاده بود و در شناخت اصحاب حديث متحمل رنج و زحمت نمىشد
و ابوعمر صدفى به نقل از احمد بن خالد نقل كرده كه ابن حبيب دروغگو بوده
و دروغ وي در كتاب الواضحة او آشكار شده است. ابن عبدالبر نيز گفته است كه
مردم زمانش نسبت دروغ به او دادهاند و ابن حزم نيز او را ضعيف دانسته
است، اما شكى نيست در اينكه وي صحفى (كسى كه مطالب و احاديث را بدون
استاد از روي كتب و صحيفهها مىخواند) بوده است (ذهبى، سير، ١٢/١٠٣-١٠٦)،
مقري نيز آگاهى وي به حديث را مسلم نمىداند (٢/٨). پالنسيا (ص ١٩٣-١٩٤) او
را از پيشتازترين مورخان اندلس اسلامى دانسته كه آگاه به شعر، انساب،
فقه، معاجم و طب و بزرگترين عامل تحول مذهب مردم اندلس به مذهب مالكيه
بوده است.
ابن حبيب شاعر نيز بوده و ابياتى از وي باقى مانده است (زبيدي، ٢٨٢-٢٨٣).
حميدي (٢/٤٤٩)، ابن خاقان (ص ٣٦-٣٧)، ضبى (ص ٣٦٦)، قفطى (٢/٢٠٦) و مقري
(١/٤٦، ٤٧، ٢/٦ - ٨) نيز اشعاري از او نقل كردهاند.
ابن حبيب شاگردان بسياري تربيت كرد و بسياري از بزرگان قرطبه از وي روايت
كردهاند (قاضى عياض، ٣/٣١). او روزانه ٣٠ حلقة درس داشت كه حدود ٣٠٠ شاگرد
نزد او حديث، فرائض، فقه و اعراب مىآموختند و وي تنها كتابهاي خود و موطّأ
مالك را به آنان تدريس مىكرد (ابن فرحون، ٢/٩). از شاگردان برجستة او:
ابوعمر يوسف بن يحيى مضامى اندلسى است كه نزد وي فقه آموخته و از
شاگردان مخصوص و به قولى داماد ابن حبيب بوده و كتاب الواضحة را از ابن
حبيب روايت كرده است (حميدي، ٢/٥٩٣) و كسانى چون مطرف بن قيس، بقى بن
مَخلد و ابن وضّاح از وي روايت كرده و حديث شنيدهاند (ابن فرضى، ١/٣١٥).
از ديگر شاگردان وي: پسران او محمد و عبدالله (يا عبيدالله: ابن فرحون،
همانجا) بودهاند (قاضى عياض، همانجا). ابن حبيب سالها در دستگاه حكومتى امير
عبدالرحمان بن حكم بن هشام بود و هنگامى كه اين امير در ٢٣٨ق/٨٥٢م
درگذشت و فرزند وي امير محمد بن عبدالرحمان به جاي وي نشست ابن حبيب به
او پويست، اما پس از ٦ ماه كه در دستگاه وي به سر برد (ابن حيان، ٤٢، ٤٥،
٤٦)، در سن ٦٤ سالگى در اندلس درگذشت (ابن فرضى، ١/٣١٥؛ قس: ابواسحاق، ١٢٦:
٥٣ سالگى؛ نيز ذهبى، العبر، ١/٣٣٦: ٧٤ سالگى) و پس از اينكه قاضى احمد بن
زياد يا به قولى محمد پسر ابن حبيب بر وي نماز خواند، در مقبرة ام سلمه
مقابل مسجد الضيافه به خاك سپرده شد (ابن فرحون، ٢/١٥).
آثار: ابن حبيب داراي آثار بسياري بوده چنانكه شخص وي آنها را ١٠٥٠ اثر
گفته است (ابن فرحون، ٢/١٢). برخى آثار او در منابع مختلف آمده است (نك:
ابن فرضى، ١/٣١٣؛ ابن فرحون، ٢/١٢-١٣). تنوع آثار او نشانگر دامنة آگاهى
گستردة وي در زمينههاي مختلف است. به گفتة فحام وي نخستين عالم اندلسى
است كه در زمينة شرح احاديث غريب تأليف كرده است (٥٠(٢)/٣١٣). بنا به گفتة
زركلى استفتاح الاندلس نام قطعة چاپ شدة يكى از كتابهاي اوست (٤/١٥٧)، اما
در فهارسموجودنامى از آن برده نشده است.محمودعلى مكّى (ص ٤٦٦) نيز از
كتاب تاريخ او فصلهاي مربوط به اندلس را در مادريد در مجلة معهد الدراسات
الاسلامية منتشر كرده است (١٩٥٧م). اين كتاب كه به گفتة پالنسيا (ص ١٩٤-
١٩٥). ارزش چندانى ندارد، دربارة خلقت دنيا و درياها و كوهها و بهشت و جهنم و
خلقت آدم و حوّا و حكاياتى دربارة پيامبران و حضرت محمد(ص) و خلفاي وي و
فتح اندلس و بعضى از مسائل كلامى است كه بيشتر به افسانه شبيه است.
نسخهاي خطى از آن در كتابخانة بادليان در آكسفورد موجود است كه حوادث را تا
٢٧٤ق/٨٨٨م يعنى ٣٥ سال پس از مرگ ابن حبيب دنبال كرده و گويا يكى از
شاگردان وي به نام ابن ابى الرّفاع آن را تكميل كرده است.
ديگر آثار خطى وي عبارتند از: الغاية و النهاية (نك: زركلى، ٤/١٥٧- ١٥٨)؛
الواضحة، كه بزرگترين و مشهورترين كتاب اوست و به گفتة ابن فرضى مانند آن
تأليف نشده است (١/٣١٣)، از اين كتاب به گفتة زركلى (٤/١٥٧) نسخهاي در
كتابخانة رباط موجود است؛ الورع، موجود در كتابخانة مادريد (نك: I/٢٢١ S, )؛ GAL,
وصف الفردوس، موجود در كتابخانة ازهريه (ازهريه، ٣/٧٥٦).
مآخذ: ابن حيان، حيان، المقتبس، به كوشش محمود على مكى، بيروت، ١٣٩٣ق/
١٩٧٣م؛ ابن خاقان، فتح، مطمح الانفس و مسرح التأنس، قسطنطنيه، ١٣٠٢ق/
١٨٨٥م؛ ابن سعيد، على، المغرب فى حلى المغرب، به كوشش شوقى ضيف، قاهره،
١٩٥٣م؛ ابن فرحون، ابراهيم، الديباج المذهب، به كوشش محمد احمدي ابوالنور،
قاهره، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ ابن فرضى، عبدالله، تاريخ العلماء و الرواة للعلم
بالاندلس، به كوشش عزت عطار حسينى، قاهره، ١٣٧٣ق/ ١٩٥٤م؛ ابن قنفذ، احمد،
الوفيات، به كوشش عادل نويهض، بيروت، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ ابو اسحاق شيرازي،
ابراهيم، طبقات الفقهاء، بغداد، ١٣٥٦ق/١٩٣٧م؛ ازهريه، فهرست؛ پالنسيا، آنخل
گونزالس، تاريخ الفكر الاندلسى، ترجمة حسين مؤنس، قاهره، ١٩٥٥م؛ حميدي،
محمد، جذوة المقتبس، به كوشش ابراهيم الابياري، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ خشنى
قروي، محمد، قضاة قرطبة، به كوشش ابراهيم الابياري، قاهره، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛
ذهبى، محمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش صالح السرّ و شعيب ارنؤوط، بيروت،
١٤٠٤ق/ ١٩٨٤م؛ همو، العبر، به كوشش ابوهاجر محمد سعيد بن بسيونى زغلول،
بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ زبيدي، محمد، طبقات النحويين و اللغويين، به كوشش
محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛ زركلى، خيرالدين، الاعلام،
بيروت، ١٩٨٦م؛ ضبّى، احمد، بغية الملتمس، مادريد، ١٨٨٨م؛ فحام، شاكر، «طلائع
كتب الغريب فى الاندلس و كتاب الدلائل»، مجلة اللغة العربية بدمشق، س ٥٠،
شم ٢، ربيع الاول ١٣٩٥/آوريل ١٩٧٥؛ قاضى عياض، عياض، ترتيب المدارك، به
كوشش احمد بكير محمود، بيروت، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ قفطى، على، انباه الرواة، به
كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٧١ق/١٩٥٢م؛ مقري، احمد، نفح الطيب،
به كوشش، احسان عباس، بيروت، ١٣٨٨ق/ ١٩٦٨م؛ محمود على مكى، حاشيه بر
المقتبس (نك: ابن حيّان، در همين مآخذ)؛ نيز: ,S.
على رفيعى (رب) ٣٠/٢/٧٧
ن * ٢ * (رب) ١١/٣/٧٧