دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٣٥
| ابن بارزی جلد: ٣ شماره مقاله:٩٣٥ |
اِبْنِ بارِزي، ابوالقاسم هبةالله بن عبدالرحيم بن ابراهيم بن هبةالله
بن بارزي جهنى حموي ملقب به شيخ الاسلام و شرف الدين (٦٤٥ - ٧٣٨ق/١٢٤٧-
١٣٣٧م)، قاضى القضاة و دانشمند شافعى. پدرش كه در منابع متأخرتر عبدالرحمان
خوانده شده است (عامري، ٦٠٤) نيز قاضى القضاة حماة و مردي عالم و اديب بود.
ابوالفدا كه شاگرد وي بوده و او را بسيار ستوده است، مىنويسد: موقعى كه
ابن بارزي به من اجازه روايت مىداد، گفت او فقه را از طريق عراقيان از
پدر و جد خويش ابراهيم آموخته است. سپس نام كلية استادان اجداد خود را تا
ابن عباس و ابن عمر كه صحابة پيامبر اكرم(ص) بودند ذكر كرد و بدين طريق
سلسلة آموزش فقه خود را به پيامبر رسانيد (١/١٤٥-١٤٦). قرائات هفتگانه را از
بدرالدين تاذفى و نحو را از ابن مالك فراگرفت (سلامى، ١/٢٢٨؛ داوودي،
٢/٣٥٠). از عزالدين احمد فاروثى، ابراهيم ارموي و محمد بن هامل نيز استماع
كرد و ابن عبدالسلام، نجمالدين بادرائى، ابن عديم (ه م)، يحيى عطار،
ابوشامه (ه م)، ابن حرستانى و ابوالبقاء نابلسى و ديگران به او اجازه دادند
(سلامى،١/٢٢٦- ٢٢٩). در فقه سرآمد و امام عهد خويش شد و مفتى شام و قاضى
حماة گشت (صفدي، ٣٠٢). رياست مذهب در بلاد شام بر او ختم شد، چنانكه از
اطراف به سوي او مىشتافتند (سبكى، ٦/٢٤٩). ابوالفدا نوشته است كه اين
بارزي در امر قضا پرهيزكار بود. از بيتالمال چيزي نخورد. هرگز، همچون ديگر
قاضيان، تازيانه به دست نگرفت. با اينهمه سخنش مقبول و حكمش نافذ بود.
انديشهاي لطيف و ذهنى تيز داشت و در فتاوي دشوار مورد اعتماد بود. بارها به
تصدي قضاي مصر دعوت شد، ولى نپذيرفت.
ابوالفدا در پايان زندگىنامة ابن بارزي، نمونهاي از نظم و نثر مصنوع وي و
نيز نامهاي را كه خود در باب درگذشت او خطاب به نوهاش نجمالدين
عبدالرحيم نوشته، با قصيدهاي در رثاي ابن بارزي آورده است (١/١٤٦- ١٤٨).
وي به صوفيه اعتقاد نيك داشت. محيىالدين نووي او را ستوده و گفته است
كه فقيهتر از اين جوان در اين بلاد نيست (عامري، ٦٠٤). او نفايس كتب را
گرد آورد (سلامى، ١/٢٢٩) و آنها را كه ١٠٠ هزار درهم ارزش داشت، وقف كرد
(صفدي، ٣٠٣). ابن بارزي با آنكه در پايان زندگى نابينا شد، ولى به كار قضا
همچنان ادامه داد. سرانجام به نفع نوهاش نجمالدين عبدالرحيم از مسند قضا
فرود آمد (ابن كثير، ١٤/١٨٢). وي بارها حج گزارد (صفدي، همانجا). برزالى، ابن
سامه و ذهبى از او استماع حديث كردهاند. ابن طغريل، اسامى تمامى استادان
و مشايخ او را در مجموعهاي تدوين كرد و برزالى نيز قسمتى از آنها را مدون
ساخت (سلامى، ١/٢٢٨، ٢٢٩). اسنوي از او اجازة فتوا گرفته و او را به نيكى ياد
كرده است (١/٢٨٢). ابن بارزي ٩٣ سال بزيست و پس از مرگ در مقابر ظبيه در
عقبة نقيرين حماة دفن شد (ابن كثير، همانجا؛ سلامى، ١/٢٢٧).
آثار:
اغلب آنانكه از ابن بارزي ياد كردهاند، تصنيفات او را نيز ستودهاند. از
تأليفات او روضات الجنات در تفسير در ١٠ مجلد، كتاب الوفا فى احاديث المصطفى
در ٢ مجلد و المجرد فى مسند امام الشافعى و شرح آن در ٤ مجلد معروف بودهاند
(ابن قاضى، ٤/٣٩٥-٣٩٦). بيش از ٤٠ تأليف به او نسبت دادهاند (همانجا)، و
بغدادي ٢٥ اثر وي را نام برده است (٢/٥٠٧). ابن جزري نوشته است كه ابن
بارزي الشرعة فى قراآت السبعة را به طريقى بىسابقه تأليف كرده است
(٢/٣٥١). آنچه از آثار او موجود است و از آنها اطلاع داريم عبارتند: ١. اتخاذ
النصح فى ايجاد الصلح، رسالهاي در ٣ برگ، موجود در مجموعهاي در دارالكتب
الظاهرية (ظاهريه،مجاميع،١/٤٩)؛ ٢. اظهارالفتاوي يا تيسيرالفتاوي، شرح الحاوي
الصغير فى الفروع، از نجمالدين عبدالغفار قزوينى، موجود در قاهره، دمشق و
آصفيه I/٦٧٩) .(GAL,S, اما ابوالفدا از اين اثر به عنوان دو تأليف مستقل به
نامهاي اظهار الفتاوي من اعوار الحاوي، و تيسير الفتاوي من تحرير الحاوي،
ياد كرده و آن دو را اشهر تأليفات او دانسته است (١/١٤٥). ابن بارزي ظاهراً
شرحهاي ديگري نيز بر الحاوي الصغير به نامهاي مفتاح الحاوي و توضيح الحاوي
داشته است (حاجى خليفه، ١/٦٢٦)؛ ٣. تجريد جامع الاصول فى احاديث الرسول،
وي در اين اثر، جامع الاصول لاحاديث الرسول ابن اثير جزري را از زوايد
پيراسته است (همو، ١/٣٤٥، ٥٣٥ -٥٣٦). نسخههايى از اين كتاب در مكتبة الازهرية
مصر (ازهريه، ٤٢١)، بوهار هند (محمد هدايت حسين، و دانشگاه ييل (نموي،
نگهداري مىشود. از اين ميان دست نويس مكتبة الازهريه نسخة با ارزشى است
كه در ٧٣٧ق كتابت شده است؛ ٤. تحليل الحائض، موجود در كتابخانة خالديه
(منجد، ٢٣)؛ ٥. توثيق عري الايمان فى تفضيل حبيب الرحمان، در ٤ ركن، در
فضائل و كرامات پيامبر اسلام، نسخة خطى اين اثر در بانكيپور ٣٥١ -٦٦ )، مكتبة
العباسية بصره (خاقانى، ٩١) و پاريس (دوسلان، نگهداري مىشود. نسخة بصره در
٧٣٣ق به خط مؤلف يا در حيات او كتابت شده است؛ ٦. الدراية لاحكام الرعاية،
در زهد و اخلاق، مختصر رعاية حارث بن اسد محاسبى (د ٢٤٣ق -٨٥٧م). نسخة خطى
اين اثر كه در ١٥ ذيحجة ٦٦٧ق/١٥ اوت ١٢٦٩م، يعنى در حيات مؤلف كتابت شده
در دارالكتب الظاهريه (ظاهريه، تصوف، ١/٥٢٣ -٥٢٤) موجود است. حاجى خليفه در
ذيل رعاية محاسبى از اين كتاب نامى نبرده، اما در ذيل الرعاية فى فروع
الحنبلية از احمد بن حمدان حرانى، الدراية لاحكام الرعاية ابن بارزي را از
شروح آن شمرده است (١/٩٠٨)؛ ٧. رموز الكنوز، منظومه در فقه، موجود در
كتابخانة رامپور II/١٠١) S, )؛ GAL, ٨. الزبد، يا كنز الزبد (همانجا)، احتمالاً
نسخة ناقص موجود در كتابخانة گوتا نسخهاي از اين كتاب است (پرچ، ١٩٥ )؛
II/١٩٤, ٩. الفريدة البارزية فى حل القصيدة الشاطبية، شرح حرز الامانى شاطبى،
نسخة خطى مورخ ٧١٣ق/١٣١٣م از اين كتاب در مكتبة الازهرية قاهره (ازهريه،
١٠١، ١٠٢) موجود است؛ ١٠. المجتبى فى احاديث المصطفى، موجود در خزانة العامة
رباط (علوش، ٧٧- ٧٨). حاجى خليفه (٢/١٥٩٢) اين كتاب را مختصر جامع الاصول
المصباح، در حديث. نسخة مورخ ٧٣٢ق آن در دارالكتب قاهره نگهداري مىشود
(سيد، خطى، ٦٥ -٦٦)؛ ١٢. كتاب المغنى فى اختصار التنبيه و اظهار فتاويه. اين
كتاب مختصر كتاب التنبيه فى فروع الشافعى از ابراهيم فقيه شيرازي است
(حاجى خليفه، ١/٤٨٩-٤٩٢). نسخة خطى المغنى در برلين موجود است ( آلوارت،
.(IV/٦٦ ابراهيم آبناسى بر اين كتاب شرحى نوشته به نام التوجيه فى شرح
المغنى مختصر التنبيه كه نسخهاي از آن در دارالكتب قاهره نگهداري مىشود
(سيد، فهرس المخطوطات المصورة، ١/٢٩٧)؛ ١٣. ناسخ القرآن و منسوخه، موجود در
دارالكتب الظاهريه (ظاهريه، علوم القرآن، ٢/٣٣٨).
مآخذ: ابن جزري، محمد، غاية النهاية، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥٢ق/
١٩٣٣م؛ ابن قاضى شهبه، ابوبكر، طبقات الشافعية، به كوشش حافظ عبدالعليم
خان، حيدرآباد دكن، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ ابن كثير، البداية؛ ابوالفدا، المختصر فى
اخبار البشر، بيروت، ١٣٧٥ق/١٩٥٦م؛ ازهريه، خطى؛ اسنوي، عبدالرحيم، طبقات
الشافعية، به كوشش عبدالله جبوري، بغداد، ١٣٩٠ق؛ بغدادي، اسماعيل، هدية
العارفين، استانبول، ١٩٥٥م؛ حاجى خليفه، كشف الظنون، استانبول،
١٩٤١-١٩٤٣م؛ خاقانى، على، مخطوطات المكتبة العباسية فى البصرة، بغداد،
١٣٨٠ق/١٩٦١م؛ داوودي، محمد، طبقات المفسرين، به كوشش على محمد عمر، قاهره،
١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ سبكى، عبدالوهاب، طبقات الشافعية الكبري، بيروت، دارالمعرفة؛
سلامى، محمد، الوفيات، به كوشش صالح مهدي عباس و بشار عواد معروف، بيروت،
١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ سيد، خطى؛ همو، فهرس المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٤م؛ صفدي،
خليل بن ايبك، نكت الهميان، به كوشش احمد زكى بك، قاهره، ١٣٢٩ق/١٩١١م؛
ظاهريه، خطى (تصوف، علمالقرآن، مجاميع)؛ عامري حرضى، يحيى، غربال الزمان
به كوشش محمد ناجى زعبى العمر، دمشق، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ علوش، ي. س، فهرس
المخطوطات العربية، رباط، ١٩٥٤م؛ منجد، صلاحالدين، المخطوطات العربية فى
فلسطين، بيروت، ١٩٨٢م؛ نيز:
Ahlwardt; Bankipore; De Slane, Baron, Catalogue des manuscrits arabes, Paris,
١٨٨٣-١٨٩٥; GAL,S; M. Hid ? yat Husain, Catalogue of the Arabic Manuscripts in
the Buhar Library, Calcutta, ١٩٢٣; Nemoy, Leon, Arabic Manuscripts in the Yale
University Library, Connecticut, ١٩٥٦; Pertsch, W., T Die arabischen
Handschriften der herzoglischen Bibliothek zu Gotha , Gotha, ١٨٧٨-١٨٩٢.
محمدآصف فكرت (رب) ٢٧/٦/٧٦
ن * ٢ * (رب) ٢٠/٧/٧٦