دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩١٠
| ابن امير حاج، ابو جعفر جلد: ٣ شماره مقاله:٩١٠ |
اِبْنِ اَميرِ حاج، ابوجعفر محمد بن حسين حسينى (د ح ١١٨٣ق/ ١٧٦٩م)، عالم،
اديب و شاعر شيعى مذهب نجفى. نسب وي با ٢٢ واسطه به امام زينالعابدين
سجاد(ع) مىرسد (مدرس، ٧/٣٩٣). از زادگاه و تاريخ تولد و زندگانى او اطلاع
دقيقى در دست نيست، جز اينكه نوشتهاند وي ساكن نجف اشرف بوده و در همان
شهر درگذشته است (آقابزرگ، طبقات، ٢٠٤). دربارة استادان و شاگردان وي نيز
آگاهى چندانى نيست و تنها محسن امين (٩/٢٥٩) يكى از استادان وي را، به
نام سيدنصرالله بن حسين حائري مدرس نام برده است.
چند اثر به ابن اميرحاج نسبت دادهاند كه تاكنون فقط يكى از آنها به چاپ
رسيده است و آن كتاب شرح الشّافية ابوفراس است كه براي ابوسعد عبدالله
فخريزاده، قاضى عراق تأليف كرده است (آقابزرگ، الذريعة، ١٣/٣١٥). تأليف
كتاب در ١١٧٤ق آغاز و در ١١٨٣ق پايان يافته و سپس به چاپهاي متعدد رسيده
است (همان، ١/٤٦٦، ٨/٣٥؛ مشار، ٥٥٣).
آنچه از آثار خطى وي مىشناسيم عبارت است از: الا¸يات الباهرات فى معجزات
النبى(ص) و الائمة الهداة (ع)، كه آن را براي سيدنصرالله بن حسين حائري
مدرس (استاد خود) به نظم درآورده است (مدرس، ٣٩٣). نسخهاي ناقص از اين
كتاب در كتابخانة شخصى محمدعلى خوانساري موجود بوده است (آقابزرگ، الذريعة،
١/٤٥)؛ ارجوزة فى تاريخ المعصومين الاربعة عشر، كه به گفتة آقابزرگ (همان،
١/٤٦٦) ضمن مجموعهاي در خزانة كتب آل عيسى عطار در بغداد موجود بوده و خود
او آن را ديده است. اين كتاب با عنوان منظومة فى تواريخ الائمه(ع) نيز
ياد شده است؛ تاريخ نورالباري، ديوان شعري است در تاريخ اهل بيت كه آن
را بعد از كتاب الا¸يات الباهرات در اواخر عمر در ١١٧٧ق سروده و در پايان آن
ارجوزهاي راجع به سلسله نسب فخريزاده آورده است. نسخهاي از آن در
مكتبة شيخ محمد سماوي موجود است و آقابزرگ (همان، ٣/٢٩٢-٢٩٣) آن را ديده و
نوشته است كه گويا به خط خود ناظم است. وي در مقدمة مآثر، خود را «شاعر آل
رسولالله» خوانده است (ص ١)؛ مآثر آباءِ خاتم الانبياء كه دربارة معرفى
نياكان پيامبر(ص) است نسبت آن حضرت را با ٤٩ واسطه به حضرت آدم رسانده
است. نسخهاي از اين كتاب به خط ابوالقاسم شريف اصفهانى مازندرانى در
١٢٧١ق به شمارة ٦٢٢٥ در كتابخانة مركزي دانشگاه تهران (مركزي، ١٦/٢٢١) موجود
است؛ نفثات المصدور، كه نسخهاي از آن در كتابخانة محمد سماوي محفوظ است
(جامعه، ٤(٢)/٢٢٨).
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة؛ همو، طبقات اعلام الشيعة فى القرن الثانى بعد
العشرة، نسخة خطى، كتابخانة شخصى سيدعزيز طباطبائى در قم؛ ابن امير حاج،
محمد، مآثر آباء خاتم الانبياء، فيلم نسخة شمارة ٦٢٢٥ كتابخانة مركزي دانشگاه
تهران؛ امين، محسن، اعيان الشيعة، به كوشش حسن امين، بيروت،
١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ جامعه، خطى؛ مدرس، محمدعلى، ريحانة الادب، تبريز، ١٣٤٧ش؛
مركزي، خطى؛ مشار، چاپى عربى.
على رفيعى تايپ مجدد و ن * ١ * (رب) ١٩/٥/٧٦
ن * ٢ * (رب) ٢٩/٥/٧٦