دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١٨٩
| ابن داوودحلی جلد: ٣ شماره مقاله:١١٨٩ |
اِبْنِ داوودِ حِلّى، ابومحمد حسن بن على، ملقب به تقىالدين (٦٤٧ - بعد از
٧٠٧ق/١٢٤٩- بعد از ١٣٠٧م)، رجالى، فقيه و اديب امامى. از زندگى وي اطلاع
چندانى در دست نيست. همين قدر مىدانيم كه وي نزد دانشمندان بنام حله در
آن روزگار، چون محقق حلى و جمالالدين احمد بن طاووس دانش آموخت (ابن
داوود، الرجال، ٤٥، ٨٣). ابن داوود (٧- ٨) از ابن جهيم اسدي (ه م) نيز روايت
كرده و امينى (٦/٦ -٧) بدون ذكر مستند خود، نجيب الدين يحيى بن سعيد حلى،
خواجه نصير طوسى و پدر علامه حلى، يوسف بن على را نيز از مشايخ او دانسته
است. ابن داوود همدرس غياث الدين عبدالكريم بن احمد بن طاووس بوده (ابن
داوود، همان، ٢٢٧) و از وي روايت نيز كرده است (مجلسى، ١٠٦/١٢-١٣). ابن
داوود (همانجا) به قرينة اينكه ابن طاووس را «بغدادي التحصيل» خوانده و از
طرف ديگر گفته كه تا هنگام مرگ قرين او بوده، احتمالاً مدتى نيز در بغداد
اقامت داشته است. همچنين بر اساس بيتى از ارجوزة عقد الجواهر، او در ذيقعده
٧٠٠/ژوئيه ١٣٠١ در كاظمين بوده است. نيز در ارجوزة المنهج القويم، از نعمت
مجاورت و زندگى در نجف ياد كرده است (نك: ابن داوود، سه ارجوزه، ١٤٩، ٢٥٦).
از راويان او، رضىالدين على بن احمد مزيدي، زينالدين على بن طراد مطار
آبادي و تاج الدين محمد بن قاصم بن مُعَيّه در منابع ياد شدهاند (شهيد
اول، ٧٧؛ حر عاملى، ٢/٧١؛ مجلسى، ١٠٤/١٩٦، ١٠٥/١٥٣، به نقل از اجازات
شهيدين). ابن داوود شهرت خود را مرهون كتاب الرجال است. البته آثاري نيز
در فقه داشته و قدرت ادبى او نيز مورد ستايش جمعى از بزرگان قرار گرفته
است (نك: مجلسى، همانجاها؛ افندي، ١/٢٥٤). در كتاب الرجال، همانگونه كه او
خود در مقدمة آن (ص ٣-٤) متذكر شده، نخستين بار شيوهاي دنبال شده كه در
آثار رجالى شيعى متقدم نظير ندارد و آن رعايت ترتيب حروف تهجى در ذكر
نامهاي رجال و پدر و جد ايشان است. علاوه بر اين چون مؤلف به قصد انتخاب
و جمع مطالب كتب رجالى متقدم، مانند آثار كشى، طوسى، نجاشى، ابن غضائري و
ديگران، كتاب را تأليف كرده، به منظور اختصار براي هر يك از منابع رجالى و
نيز هر يك از معصومين(ع) رمزي وضع كرده است. ابن داوود در اين كتاب جز
موارد اندكى از متأخرين پس از شيخ طوسى، سخن نگفته است. شيوة او در رموز
قراردادي، سرمشق ديگران در نوشتن آثار رجالى متأخر بوده است. بعضى از
علماي شيعه چون پدر شيخ بهايى، رجال ابن داوود را بىنياز كننده از ديگر
كتب رجال دانسته و برخى چون مولى عبدالله شوشتري به دليل اشتباهات در
نقل از متقدمين، آن را غير قابل اعتماد دانستهاند. عدهاي نيز راه ميانه در
پيش گرفته، آن را در رديف ساير كتب رجالى قرار دادهاند ( نوري ، ٣/٤٤٢ ).
اين اثر به گفتة خود ابن داوود ( الرجال، ٤٦) تا حد زيادي مرهون اشارات
استادش احمد بن طاووس است كه بر اهميت آن مىافزايد. البته شهرت عالم
معاصر وي، علامه حلى و كتابش، خلاصة الاقوال، تا حدودي كتاب رجال او را
تحت الشعاع قرار داده و اين خود باعث عدم اقبال به كتاب وي گشته است.
شايد وقوع پارهاي تصحيفات در كتاب وي و در نتيجه نسبت عدم ضبط به او،
ناشى از عدم دقت ناسخان بوده باشد. (براي توضيح بيشتر در مورد اين
تصحيفات، نك: كلباسى، ٩٢، ٩٤؛ بحرالعلوم، ١٨؛ شوشتري، ١/٦٣).
آثار:
الف - چاپى: ١. الرجال: اين كتاب يك بار در ١٣٨٣ق به كوشش سيدجلال الدين
محدث در تهران و بار ديگر در ١٣٩٢ق به كوشش محمد صادق بحرالعلوم در نجف به
چاپ رسيده است؛ ٢-٤. «ارجوزة فى الكلام»، «عقد الجواهر فى الاشباه و
النظائر» و «المنهج القويم فى تسليم التقديم» كه در يك مجلد تحت عنوان سه
ارجوزه (نك: مآخذ همين مقاله) به چاپ رسيده است. «ارجوزة فى الكلام» (ص
٥١ -١٠١) منظومهاي است زيبا و بلند در ١٤٥ بيت كه ناتمام مىنمايد و با
الفاظى موجز از اعتقادات كلامى شيعه سخن مىگويد. در سه ارجوزه (ص ١٠٣-
١٠٥) ٣٣ بيت از سرايندهاي مجهول به چاپ رسيده كه در همان مجموعة خطى كه
ارجوزة فى الكلام در آن يافت شده، موجود بوده و احتمال دارد قسمتى از بخش
نهايى ارجوزة فى الكلام باشد؛ عقد الجواهر فى الاشباه و النظائر (ص ١٨٣-٢٥٦)
ارجوزهاي است فقهى كه ابن داوود در شرح حال خود ( الرجال، ١١٢)، با اين
نام از آن ياد كرده، ولى در نسخة چاپى عنوان جواهر الكلام فى الاشباه و
النظائر بدان داده شده است. ارجوزه با ١٣٠٩ بيت در ١٠ ذيقعدة ٧٠٠ق/١٧ ژوئية
١٣٠١م در شهر كاظمين سروده شده است.
گفتنى است كه ابن داوود در اين ارجوزه (ص ٢٥٦) وعدة شرح آن را داده و
شايد به اين وعده عمل هم كرده باشد. به هر حال افندي (١/٢٥٧) در ايروان
كتابى با عنوان عقد الجواهر منتسب به اين داوود و به خط كفعمى ديده كه
منظوم نبوده است؛ المنهج القويم فى تسليم التقديم (ص ١٤٩-١٧٣) ارجوزهاي
است با ٢٠١ بيت، مشتمل بر داستانى از مباحثهاي خيالى يا حقيقى پيرامون
شايستهترين فرد براي احراز مقام خلافت پس از پيامبر(ص) كه در مجلسى از
علماي مذاهب مختلف در شهر بغداد انجام گرفته است.
ب - خطى: ١. التحفة السعدية كه نسخة آن در كتابخانة موزة بغداد موجود است (نك:
نقشبندي، ١/٢٣٢)؛ ٢. تحصيل المنافع در فقه كه به گفتة افندي (همانجا) شايد
شرح شرائع يا شرح المختصر النافع محقق حلى باشد. از اين كتاب نسخهاي در
كتابخانة روضاتى در اصفهان موجود است (جامعه، ٣(١)/١٦)؛ ٣. الجوهرة فى نظم
التبصرة، در فقه كه دو نسخه از آن در كتابخانة آيتالله مرعشى (شم ١/٥٠٩٠،
٥٦١٣) موجود است (مرعشى، ١٣/٢٨٥، ١٥/١٥)؛ ٤. المقتصر من المختصر كه نسخة آن در
كتابخانة مجلس يافت مىشود (نك: مدرسى، ١٠٩). لازم به ذكر است كه ابن داوود
در شرح حال خود ( الرجال، ١١٢-١١٣) علاوه بر آنچه ياد شده، از تعدادي آثار
ديگر در فقه و عقايد و نحو و عروض و منطق ياد كرده كه برخى از آنها منظوم
است. همچنين به گفتة افندي (١/٢٥٣-٢٥٤)، سيد حسين مجتهد عاملى رسالهاي
مشتمل بر رواياتى از ائمه(ع) به ابن داوود نسبت داده و از آن در كتابش،
دفع المناواة عن التفصيل و المساواة نقل كرده است.
مآخذ: ابن داوود حلى، حسن، كتاب الرجال، به كوشش جلال الدين حسينى
ارموي، تهران، ١٣٤٢ش؛ همو، سه ارجوزه، به كوشش حسين درگاهى و حسن طارمى،
تهران، ١٣٦٧ش؛ افندي، رياض العلماء، به كوشش احمد حسينى، قم، ١٤٠١ق؛
امينى، عبدالحسين، الغدير، بيروت، ١٣٨٧ق؛ بحرالعلوم، محمد صادق، مقدمه بر
كتاب الرجال ابن داوود حلى، نجف، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ جامعه، خطى؛ حر عاملى؛
محمد، امل الا¸مل، به كوشش احمد حسين، بغداد، ١٣٨٥ق؛ شوشتري، محمدتقى،
قاموس الرجال، قم، ١٤١٠ق؛ شهيد اول، محمد، الاربعون حديثاً، قم، ١٤٠٧ق؛
كلباسى، ابوالهدي، سماء المقال فى تحقيق علم الرجال، به كوشش محمد على
روضاتى، قم، ١٣٧٢ق؛ مجلسى، محمد باقر، بحارالانوار، بيروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
مرعشى، خطى؛ مدرسى طباطبايى، حسين، مقدمهاي بر فقه شيعه، ترجمة محمد آصف
فكرت، مشهد، ١٣٦٨ش؛ نقشبندي، اسامه ناصر و عامر احمد قشطينى، المخطوطات
الفقهية، بغداد، ١٩٧٥م؛ نوري، ميرزا حسين، مستدرك الوسائل، تهران، ١٣٢١ق.
محمدهاي مؤذن جامى (رب) ٢٦/٥/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٢٢/٦/٧٧