دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٢٣
| ابن ابيک جلد: ٣ شماره مقاله:٩٢٣ |
اِبْنِ اَيْبَكْ، ابوالحسين احمد بن ايبك بن عبدالله، ملقب به شهابالدين
حسامى دِمياطى (٧٠٠- ٧٤٩ق/١٣٠١- ١٣٤٨م)، مورخ و محدث مصري. وي در شهر دمياط
مصر متولد شد و همانجا نشو و نما يافت. ابتدا از احمد بن عبدالرحيم و حسن بن
عمر كردي و شهدة بنت الحصنى وست الوزراء و سپس در اسكندريه از ابراهيم
غرافى حديث شنيد. آنگاه به مطالعه و برگزيدن احاديث پرداخت (ابن حجر،
١/١٢٣). در ٧٤٠ق به دمشق كوچ كرد و در آنجا نيز از محدثان زمان چون
جمالالدين يوسف بن عبدالرحمان مزي حديث شنيد و از ابوالعباس احمد بن على
جزري و ديگر استادان آن عصر بهره گرفت. ابن ايبك تا ٧٤٢ق/١٣٤١م، سال
وفات استادش مزي، در دمشق بود. آنگاه به مصر بازگشت و در رمضان ٧٤٩ق/
دسامبر ١٣٤٨م بر اثر طاعون درگذشت (ذهبى، ٤/١٥٠؛ حسينى، ٥٥؛ ابوفرح، ص «ط»).
وي از راويان مورد اعتماد و از رجال علم حديث و از متكلمان عصر خويش بود
(سخاوي، ٢١٧، ٢٢٦، ٢٣٠ و جم) و پس از ورود به دمشق طولى نكشيد كه بلندآوازه
شد و براي عدهاي از بزرگان به نوشتن معجم پرداخت. برخى از معاجم وي در
مجلس بزرگان قرائت مىشد. چنانكه نوشتهاند تقىالدين ابوالفتح سبكى معجمى
را كه ابن ايبك به نام او تأليف كرده بود، در عمارت كلاسه كه متصل به
مسجد جامع اموي دمشق بود قرائت
مىكرد(ابنقاضىشهبه،٢/٢٦٨،٣/٤٧-٥١).ذهبىجزوهاي از احاديث ابن ايبك مرتب
ساخته بوده كه ابن حجر (١/١٢٣) آن را به خط خود ذهبى ديده بوده است.
برخى از آثار وي عبارتند از: ١. المستفاد من ذيل تاريخ بغداد لابن النجار،
مرتب به حروف معجم در يك مجلد و شامل ٨ جزء به خط مؤلف كه در كتابخانة
خديويه (خديويه، ١٥٠) مضبوط است. اين كتاب با كمك وزارت معارف و تحقيقات
علمى و امور فرهنگى هند و نظارت دائرة المعارف العثمانية در ١٣٩١ق/١٩٧١م به
چاپ رسيده است؛ ٢. الاحاديث العوالى ؛ ٣. الفوائد ؛ ٤. عمدة الفاضل فى
اختصار الكامل (بغدادي، ١/١١٠)؛ ٥. معجم سبكى ؛ ٦. معجم دبوسى ؛ ٧. ذيل فى
الوفيات على الشريف الحسينى (حسينى، ٥٥). افزون بر اينها وي به تدوين
گزيدهاي از احاديث رافعى پرداخت، اما آن را به پايان نرسانيد (ابن حجر،
١/١٢٤).
مآخذ: ابن حجر، عسقلانى احمد، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن، ١٣٩٢ق/ ١٩٧٢م؛
ابن قاضى شهبه، ابوبكر احمد، طبقات الشافعية، به كوشش حافظ عبدالعليم خان،
حيدرآباد دكن، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ ابوفرح، قيصر، مقدمة المستفاد من ذيل تاريخ
بغداد، حيدرآباد دكن، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ حسينى، محمد، ذيل تذكرة الحفاظ للذهبى،
بيروت، داراحياء التراث العربى؛ خديويه، فهرست؛ ذهبى، محمد، العبر، به كوشش
محمد سعيد بن بسيونى زغلول، بيروت، ١٤٠٥ق؛ سخاوي، محمد، الاعلان بالتوبيخ،
به كوشش فرانتز روزنتال، بغداد، ١٣٨٢ق/ ١٩٦٣م. قهار مقيمى تايپ مجدد و ن *
١ * (رب) ٣/٦/٧٦
ن * ٢ * (رب)