دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١٥٦
| ابن خطيب الدهشه جلد: ٣ شماره مقاله:١١٥٦ |
اِبْنِ خَطيبِ الدَّهْشه، نورالدين ابوالثّناء محمود بن احمد بن محمد حَمَوي
(٧٥٠-٨٣٤ق/١٣٤٩-١٤٣١م)، محدّث، فقيه، قاضى و اديب شافعى. خاندان وي از
فيوم مصر بود. پدرش خطيبِ جامعه دهشه بود و از اين رو به لقب خطيب
الدّهشه مشهور شد (سخاوي، ١٠/١٢٩). سخاوي وي را همدانى نيز خوانده (همانجا)
كه دليل آن روشن نيست. در منابع قديمتر مانند طبقات الشافعية ابن قاضى
شهبه و انباء الغمرِ ابن حجر چنين نسبتى ديده نمىشود. او در حماة نزد
استادانى چون شهاب مرداوي، قاسم ضرير و كمال معرّي به فراگيري فقه و
حديث پرداخت و قرآن را حفظ نمود. پس از آن به مصر و شام سفر كرد و از
عالمان آن ديار نيز دانش آموخت (ابن قاضى، ٤/١٤١؛ سخاوي، ١٠/١٣٠). وي در
روزگار خود رئيس شافعيان حماة بود (همانجا). در دولت المؤيد به مقام قضاي
آنجا گمارده شد. او در اين سمت با پاكدامنى به كار پرداخت و همواره به زهد
و پارسايى زيست (ابن قاضى، همانجا)، اما در اوايل ٨٢٦ق در دولت اشرف
برسباي از قضاوت بركنار و خانهنشين شد (ابن عماد، ٧/٢١٠) و تا هنگام وفات در
حماه به فتوا و تحقيق و تأليف و تدريس پرداخت (سخاوي، ١٠/١٣٠). وي با
اينكه حضور ذهن بسيار داشت. اما به گفته ابن قاضى شهبه (٤/١٤١-١٤٢) گاه در
نقل دچار غفلت و سهلانگاري مىشد. وي در ادب نيز چيرهدست بود و خط زيبايى
داشت (ابن حجر، ٨/٢٤٩) و شعر نيز مىسرود و بين او و بدرالدين ابن قاضى
اذرعات مكاتباتى به نظم برقرار بود (همانجا) و نمونههايى از اشعارش در برخى
از منابع احوال او آمده است.
آثار:
الف - چاپى: تحفة ذوي الارب فى مشكل الاسماء و النّسب، در علم رجال كه
به كوشش تراوگوتمان١ در ليدن (١٩٠٥م) به چاپ رسيده است (سركيس، ٩٣).
ب - خطى: ١. التقريب فى علم الغريب كه مختصري از كتاب ديگر وي موسوم به
تهذيب المطالع است (نك: سخاوي، ١٠/١٣٠؛ براي نسخههاي اين كتاب نك:
خديويه، ١/٢٨٦-٢٨٧؛ ازهريه، ٤/١٠؛ لوفگرن، شم )١٣٢ )؛ A) ٢. تهذيب المطالع
لترغيب المطالع كه تهذيبى از كتاب مطالع الانوار ابن قرقول بوده و در علم
غريب الحديث است، دو نسخه از آن در مصر موجود مىباشد (خديويه، ١/٢٩١؛ سيد،
١/١٩٠)؛ ٣. شرح الكافية الشافية كه گويا همان تحرير الحاشية فى شرح الكافية
الشافية باشد كه سخاوي (همانجا) به آن اشاره كرده است. نسخهاي از آن در
دارالكتب مصر موجود است (نك: )؛ GAL,S,I/٥٢٦ ٤. شرح وسيلة الاصابة الى طريق
صنعة الكتابة كه شرحى است بر منظومة وسيلة الاصابة از خود وي. نسخههاي آن در
كتابخانههاي خديويه (خديويه، ٦/١٥٢)، توپكاپى (كاراتاي، شم چستربيتى (
آربري، شم ٤٤١٣ )، المالى (نك: پارماكسيز اوغلو، موجود است (در مورد آثار منسوب
نك: ابن قاضى شهبه، ابن حجر، سخاوي، همانجاها).
مآخذ: ابن حجر عسقلانى، احمد، انباء الغمر، حيدرآباد دكن، ١٩٧٥م؛ ابن عماد
عبدالحى، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق/١٩٣٢م؛ ابن قاضى شهبه، ابوبكر، طبقات
الشافعية، به كوشش عبدالعليم خان، حيدرآباد دكن، ١٩٨٠م؛ ازهريه، فهرست؛
خديويه، فهرست؛ سخاوي، محمد، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٥ق/١٩٣٦م؛ سركيس،
چاپى؛ سيد، خطى؛ نيز:
Arberry; GA, S; Karatay, F.E., Topkap o saray o m O zesi K O t O phanesi arap ٥
a yazmalar katalogu, Istanbul, ١٩٦٩; L N fgren, Oscar, and R. Traini, Catalogue
of the Arabic Manuscripts in the Biblioheca Ambrosiana,
Vicenza,١٩٧٥;Parmaksizoglu,ismet, T O rkiye yazmalar o Toplu katalogu, Istanbul,
١٩٨٣.
حسن يوسفى اشكوري (رب) ٤/٥/٧٧
ن * ٢ * (رب) ١٢/٥/٧٧