دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١٩٠
| ابن داوود قمی جلد: ٣ شماره مقاله:١١٩٠ |
اِبْنِ داوودِ قُمى، ابوالحسن محمد بن احمد بن داوود (د ذيحجة ٣٦٨/ژوئية ٩٧٩)،
محدث و فقيه شيعى. در خاندانى اهل علم زاده شد، پدرش احمد بن داوود محدثى
كثيرالحديث بود كه نجاشى (ص ٩٥) او را توثيق كرده است. مادرش خواهر محدث
موثق سلامة بن محمد اَرزَنى بود كه پس از ازدواج با احمد بن داوود همراه او
به قم رفت و محمد در آنجا به دنيا آمد. ابن داوود چندي پيش از ٣٣٣ق/٩٤٥م
رهسپار بغداد شد و در آنجا اقامت گزيد و به تدريس حديث پرداخت (همو، ١٩٢،
٣٨٤). از گفتة نجاشى (ص ٣٨٤) كه او را شيخ و عالم شيعه بين قميان در زمان
خود معرفى كرده، مرتبة علمى او دانسته مىشود. همو از ابن غضايري نقل كرده
كه وي كسى را حافظ تر و فقيهتر و آشناتر به حديث از ابن داوود نديده بوده
است (همانجا). ابن داوود بجز پدر و داييش سلامة بن محمد از افراد بسياري از
جمله محمد بن حسن بن احمد بن وليد قمى، محمد بن يعقوب [كلينى]، ابن عقده
و پدر شيخ صدوق روايت كرده است (نجاشى، ٣٥، ٦٠، ٨٢، ١٩٢، ٤٥٥؛ طوسى، تهذيب،
١/٣٠٢؛ در مورد ديگر مشايخ وي نك: نجاشى، ٥٠، ٩٧، ٣٧٣؛ طوسى، رجال، ٤٥٤؛
خويى، ١٤/٣٣٢). علاوه بر پسرش احمد (طوسى، رجال، ٤٤٩) كسانى چون شيخ مفيد،
ابن غضايري، ابن عبدون، ابوغالب زراري و ابن نوح نيز از او روايت كردهاند
(زراري، ٢٨؛ نجاشى، ٨٢؛ طوسى، فهرست، ١٣٦). همچنين وي در ٣٦٠ ق به محمد بن
عبدالله بن عبدالرحمان بن سميع اجازة روايت داده است (ابن طاووس،
عبدالكريم، ١٤٠-١٤١). ابن داوود در بطحيه درگذشت و همانجا نيز دفن گرديد.
استخوانهاي وي سپس به بغداد منتقل و در مقابرِ قريش دفن شد (ابن غضايري،
١٠٤؛ نجاشى، ٣٨٥).
آثار: از تأليفات متعدد او تنها يك نسخة خطى از كتاب المزار باقى مانده است
(آستان، ٢/٥١) كه احتمالاً همان كتاب الزيارات و الفضائل است كه ابن
طاووس (على) در اقبال (ص ٥٦٧ - ٥٦٨) از آن نقل كرده است. آثار منسوب به
ابن داوود به گزارش نجاشى (ص ٣٨٤) عبارتند از: ١. كتاب البيان عن حقيقة
الصيام؛ ٢. كتاب الحديثين المختلفين؛ ٣. كتاب الذخائر؛ ٤. كتاب الرد على
ابن قُولَوي فى الصيام. ٥. كتاب الرد على المظهر الرخصة فى المسكر؛ ٦. كتاب
الرسالة فى عمل السلطان؛ ٧. كتاب السبحة (يا كتاب الشيخة؛ قهپايى، ٥/١٣٤، كه
تصحيف به نظر مىرسد)؛ ٨. كتاب صلوات الفرج وادعيتها؛ ٩. كتاب العلل؛ ١٠.
كتاب فى عمل شهر رمضان؛ ١١. كتاب الممدوحين و المذمومين (نيز نك: طوسى،
همانجا). لازم به ذكر است كه كتاب الرد على ابن قولويه فى الصيام در ردّ
نظر ابن قولويه فقيه معاصر ابن داوود مبنى بر عدم نقصان ماه رمضان نوشته
شده بوده (ابن طاووس، على، ٦) و ابن قولويه نيز متقابلاً در دفاع از نظر
خود كتاب الرد على ابن داوود فى عدد شهر رمضان را نوشته است (نجاشى، ١٢٤).
مآخذ: آستان قدس، فهرست؛ ابن طاووس، عبدالكريم، فرحة الغري، نجف، ١٣٦٨ق/
١٩٤٩م؛ ابن طاووس، على، اقبال الاعمال، تهران، ١٣٩٠ق؛ ابن غصائري، حسين،
«تكملة رسالة ابن غالب الزراري فى آل اعين»، همراه كتاب رسالة فى آل
اعين (نك: زراري در همين مآخذ)؛ خويى، ابوالقاسم، معجم رجال الحديث، نجف،
١٣٩٨ق؛ زراري، ابوغالب، رسالة فى آل اعين، به كوشش محمدعلى ابطحى
اصفهانى، اصفهان، ١٣٩٩ق؛ طوسى، محمد، تهذيب الاحكام، به كوشش حسن موسوي
خرسان، بيروت، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ همو، الرجال، نجف، ١٣٨٠ق/١٩٦١م؛ همو، فهرست،
به كوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، المكتبة المرتضوية؛ قهپايى، عنايتالله،
مجمع الرجال، به كوشش علامه اصفهانى، اصفهان، ١٣٨٧ق؛ نجاشى، احمد، رجال،
قم، ١٠٤٧ق.
محمدهادي مؤذنجامى (رب) ٢٦/٥/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٢٢/٦/٧٧