دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٢٦٣
| ابن زبير، ابو جعفر جلد: ٣ شماره مقاله:١٢٦٣ |
اِبْنِ زُبَيْر، ابوجعفر احمد بن ابراهيم ثقفى (٦٢٧ق - ٧٠٨ق/ ١٢٣٠- ١٣٠٨م)،
محدث، نحوي، قاري، مفسر، اديب و مورخ اندلسى معاصر نصريان غرناطه. در
جَيّان كه موطن اجداد وي از جمله نياي بزرگش كعب بن مالك بود و در
خانوادهاي توانگر و معروف ديده به جهان گشود. دوران كودكى و نوجوانى را در
همانجا گذراند و در ٦٤٣ق/١٢٤٥م به دنبال تصرف جيان به دست مسيحيان همراه
پدر اين شهر را ترك گفت. پدرش كه مردي توانگر بود، او را در طلب علم و
استفاده از محضر بزرگان مساعدت بسيار كرد (ابن خطيب، ١/١٩٥-١٩٦). ابن زبير
قرائات سبع و سنن نسايى را نزد ابوالحسن شاري فرا گرفت (ذهبى، ذيول العبر،
٤/٢٠؛ ابن حجر، ١/٩٦) و از ٦٤٥ق نزد بسياري از مشاهير علم و ادب كه ابن
فرحون (١/١٨٩) شمار آنان را قريب ٤٠٠ تن دانسته است، به تحصيل علوم مختلف
از جمله تاريخ، نحو، رجال، فقه و حديث پرداخت (صفدي، ٦/٢٢٢) و در زمرة
علماي بنام اندلس درآمد و در شهرهاي مالقه و غرناطه به تعليم نحو و قرائت
و تفسير و فقه و اصول و حديث پرداخت (ابن خطيب، ١/١٩٦؛ سيوطى، ١/٢٩٢) و به
زودي شهرتش از مرزهاي اندلس فراتر رفت (سيوطى، همانجا) و نامدارانى چون
ابوحيان غرناطى (ه م) (ذهبى، تذكرة الحفاظ، ٤/١٤٨٤) نزد او به فراگرفتن علوم
پرداختند.
ابوحيان فصاحت او را در سخنوي و زبر دستىاش را در علوم حديث و قرائات و نحو
و اصول فقه و كلام ستوده و او را از مهربانترين و پارساترين عالمان دانسته
است (نك: صفدي، ٦/٢٢٢-٢٢٣). او علاوه بر پرداختن به علوم دينى گاه شعر نيز
مىسروده، اما ابن طيب شعر او را فاق ارزش و زيبايى دانسته است (١/١٩٧).
وي به هنگام اقامت در مالقه، با مردي به نام ابراهيم فَزاري كه مدعى
نبوت شده و جنجالى به پا كرده بود، از در مخالفت درآمد، اما چون ابراهيم در
بزرگان شهر و به خصوص حاكم مالقه نفوذ بسيار داشت، ابن زبير كاري از پيش
نبرد و پس از تحمل محنتهاي بسيار ناگزير مالقه را ترك گفت و راهى غرناطه
شد. حاكم غرناطه، امير ابوعبدالله الغالب (حك ٦٢٩ -٦٧١ق/١٢٣٢-١٢٧٢م) او را
به گرمى پذيرفت و سخت گرامى داشت و چندي بعد نيز كه ابراهيم فزاري به
عنوان فرستادة امير مالقه به غرناطه آمد، ابن زبير فرصت را غنيمت شمرده و
با اجازة سلطان او را محاكمه كرد و كشت (نك: ابن خطيب، ١/١٩٨؛ ابن حجر، ١/٩٧-
٩٨).
ابن زبير چندي در حمايت امير ابوعبدالله به سر برد تا آنكه به سعايت برخى
مورد خشم سلطان قرار گرفت و به امر وي مدتى در خانهاش محبوس شد و در انزوا
به كار تأليف پرداخت، اما پس از آنكه مورد عفو سلطان قرار گرفت، كرسى
خطابه و منصب امامت مسجد جامع و قضا در امر ازدواج بدو سپرده شد (سيوطى،
همانجا؛ ابن خطيب، ١/١٩٨- ١٩٩). وي در اوج شهرت در غرناطه درگذشت (ابن
خطيب، ١/١٩٩؛ ابن حجر، ١/٩٨).
ابن زبير تأليفات متعدد داشته است. آثار موجود وي اينهاست:
١. صلة الصلة كه شامل تراجم علما و مشاهير اندلس در سدههاي ٦ و ٧ق/١٢ و ١٣م
است و همانند تكملة ابن ابار و الذيل على الصلة ابن فرتون كه گويا مفقود
شده، ذيلى است بر صلة ابن بشكوال، اما ظاهراً صلة الصلة ابن زبير تكملة كتاب
ابن فرتون است كه به ترتيب حروف الفبا مرتب شده است. علاوه بر ذيل ابن
فرتون تاريخ علماء البيرة و انسابهم و ابنائهم اثر مَلاّحى نيز از مآخذ عمدة
ابن زبير در تأليف اين كتاب بوده است (نك: ابن زبير، ٤، ٨، ١٠، جم). ابن
ابار (٣/٤٦٥؛ قس: ابن زبير، ٣٢) و ابن خطيب (٢/٢٢٧، ٢٢٨، جم) در شرح حال
علماي اندلس از اين كتاب استفاده كردهاند. بخش آخر اين كتاب آخرين بار در
١٩٣٧م به كوشش لِوي پرووانسال در رباط به چاپ رسيده است. ابن خطيب ذيلى
به نام عائد الصلة بر صلة الصلة نوشته است (١/١٩٧، ٢/١٣٩).
٢. البرهان فى ترتيب سور القرآن، كه تاكنون به چاپ نرسيده و نسخههايى از
آن در كتابخانههاي كتانى در مغرب ( مجلة معهد المخطوطات العربية، ٦٥(١)/١٨١)
و بانكيپور ( بانكيپور، و خزانة الرباط (زركلى، ١/٨٦) موجود است.
٣. ملاك التأويل فى المتشابه اللفظ فى التنزيل در تفسير قرآن كه به گفتة
ابن حجر (١/٩٦) تلخيصى از كتاب يحيى بن سلامة حَصكَفى است. نسخههايى از
آن در تونس، كتابخانة زيتونيه، مكة مكرمه، دارالكتب قاهره S,II/٣٧٧) )، GAL,
خزانة الرباط (زركلى، همانجا)، اسكوريال III/٧) , ٢ ESC)، استانبول (سيد، ١/٤٧)
موجود است.
آثار ديگري نيز به او منسوب است كه عبارتند از: اعلام بمن ختم به القطر
الاندلسى من الاعلام؛ ردع الجاهل على اعتساب المجاهل فى الرد على الشرذمة
( الشوذية ) (ابن حجر، ١/٩٧)؛ الزمان و المكان (ابن خطيب، ١/١٩٧)؛ سبيل
الرشاد فى فضل الجهاد؛ شرح الاشارة فى الاصول و فهرسة (ابن قاضى، ١/١١، ١٢)
و نيز تعليقى بر الكتاب سيبويه (سيوطى، ١/٢٩٢).
مآخذ: ابن ابار، محمد بن عبدالله، التكملة لكتاب الصلة، به كوشش فرانسيسكو
كودرا، مادريد، ١٨٨٢م؛ ابن حجر، احمد بن على، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن،
١٣٩٢ق/ ١٩٧٢م؛ ابن خطيب، محمد بن عبدالله، الاحاطة، به كوشش محمد عبدالله
عنان، قاهره، ١٣٧٥ق/١٩٥٥م؛ ابن زبير، احمد بن ابراهيم، صلة الصلة، به كوشش
لوي پرووانسال، رباط، ١٩٣٧م؛ ابن فرحون، ابراهيم بن على، الديباج المذهب،
به كوشش محمد الاحمدي ابوالنور، قاهره، ١٩٧٤م؛ ابن قاضى مكناسى، احمد بن
محمد، درة الحجال، تونس، ١٩٧٠م؛ ذهبى، محمد بن احمد، تذكرة الحفاظ، حيدرآباد
دكن، ١٣٧٧ق/ ١٩٥٨م؛ همو، ذيول العبر، به كوشش محمد سعيد بن بسيونى زغلول،
بيروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛ زركلى، خبرالدين، الاعلام، بيروت، ١٩٨٦م؛ سيد، فؤاد،
فهرس المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٤م؛ سيوطى، بغية الوعاة، به كوشش محمد
ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ صفدي، خليل بن ايبك، الوافى
بالوفيات، به كوشش س. ددرينگ، بيروت، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ مجلة معهد المخطوطات،
قاهره، ١٣٧٨ق/ ١٩٥٩م؛ نيز: Bankipore; ESC ٢ ; GAL,S.
عنايتالله فاتحى نژاد (رب) ٢٣/٨/٧٧