دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٧١
| ابن بصال جلد: ٣ شماره مقاله:٩٧١ |
اِبْنِ بَصْال، ابوعبداللهمحمدبنابراهيماندلسىطليطلى(د ٤٩٩ق/ ١١٠٦م)،
گياهشناس مسلمان و دانشمند آگاه به دانش كشاورزي. او را ابن فصال نيز
گفتهاند. كحاله (ص١٩١) در گزارشى از اوضاع كشاورزي و گياهشناسى در تاريخ
اسلام، از دو شخص متفاوت با عنوان محمد بن ابراهيم بن فصال و ابراهيم بن
محمد بن بصال نام برده كه ظاهراً هر دو يكى هستند (دربارة وجه تسمية ابن
بصال و تغيير بصال به فصال، نك: II/٩٠١ , ٢ EI). گر چه از منابع تاريخى به
طور مستقيم اطلاعات چندانى دربارة زندگى ابن بصال نمىتوان به دست آورد،
اما با تكيه بر شواهد تاريخى عصر، مىتوان تصويري از زندگى او ترسيم كرد.
ابن بصال ظاهراً در طليطله به دنيا آمد و مدتى در مصر و ايتاليا به سفر
پرداخت (خياط، ٢١٩). ره آورد اين سفرها دانش و تجربة فراوان در امر كشاورزي و
پرورش گياهان بود و گويا بسياري از بذرهاي گياهان و كاشتنيهاي مختلفى كه
اهميت زراعى و طبى آنها را تجربه كرده بود با خود به همراه آورد (همانجا).
پس از بازگشت به طليطله به خدمت ابوالحسن يحيى المأمون امير بنى ذوالنون
درآمد و به سرپرستى باغهاي وسيع او منصوب شد (همو، ٢١٨؛ قس: عنان، دول
الطوائف، ٤٢٠).
هنگامى كه آلفونس ششم پادشاه كاستيل، با استفاده از تشتت و اختلافات
داخلى اعراب اسپانيا، طليطله را از چنگ خاندان بنىذوالنون بيرون مىآورد
(ابن اثير، ١٠/١٤٢-١٤٣؛ قس: ابن خلدون، ٤(٢)/٣٤٧- ٣٤٨)، ابن بصال به
اشبيليه رفت و به خدمت معتمد، پادشاه خاندان بنى عباد درآمد كه وسعت
باغهايشان در اندلس مقام دوم را ,II/٩٠١)–ª£ð¤¢ù“¯¤ì¤¢ô‘
داشت(عنان،همانجا).ويسرانج ٢ .(EI
توجه خاص اندلسيان در دوران ملوك الطوايف (سدة ٥ق/١٢م) به ايجاد باغهاي
فراوان و وسيع، موجب ظهور گروه قابل توجهى از دانشمندان فن باغداري و علم
گياهشناسى و تدوين كتابهاي متعددي به دست آنان شد. ابن بصال نيز در ميان
همين گروه ظهور كرد (نك: عنان، نهاية الاندلس، ٤٤٦؛ همو، دول الطوائف،
٤١٩-٤٢٠؛ قس: مقري، ٤/١٥٠) و توانست شاگردان برجستهاي همچون ابوعبدالله
محمد بن مالك طغنري تربيت كند (عنان، دول الطوائف، ٤٢٠).
آثار: ابن بصال اثر مهم خود كتاب الفلاحة يا ديوان الفلاحة را براي ابوالحسن
يحيى المأمون نوشت. ابن عوام (ه م) چنانكه خود گفته از كتاب ابن بصال در
تأليف كتاب الفلاحة استفاده كرده و يادآور شده كه ابن بصال بر مبناي
تجارب شخصى خويش آن را نوشته است (پالنسيا، ٤٧٦). ابن غالب در كتاب فرحة
النفس خود اشاره كرده كه صحت مشهودات و برتري روشهاي ابن بصال از طريق
تجربه به اثبات رسيده است (مقري، ٤/١٥٠). اين كتاب توسط خود ابن بصال به
صورت رسالهاي در ١٦ باب خلاصه و القصد و البيان نامگذاري گرديد. خلاصهاي
از فصلبندي و رئوس مطالب اين كتاب را، همراه با گزارشى از وضع كشاورزي در
اندلس به طور كلى و نقش و تأثير ابن بصال در پيشبرد و توسعة آن، در مقالة
خياط (٢١٤-٢٢٧) مىتوان ديد. ترجمهاي كاستيلى از كتاب ابن بصال (مربوط به
قرون وسطى) به ويرايش خ.م. ميلاس واليكروزا در مجلة الاندلس، در ١٩٤٨م، شم
١٣، جزء ٢، ص ٣٤٧-٤٣٠ (فولتون و لينگز، و بار ديگر با ترجمه و مقدمه و ويرايش
همو و محمد عزيمان در تتوان، ١٩٥٥م به چاپ رسيده است (واتسون، ٣٤٧).
واليكروزا نسخههاي خطى جديدي از آثار ابن بصال را در ١٩٥٤م در تمودا جلد ٢،
ص ٣٣٩-٣٤٤ معرفى كرده است (عواد، ١/١٣٢).
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن خلدون، تاريخ، بيروت، ١٩٥٨م؛ پالنسيا، آنخل
گونزالس، تاريخ الفكر الاندلسى، ترجمة حسين مؤنس، قاهره، ١٩٥٥م؛ خياط، جعفر،
«ابن البصال زائد الفن الزراعى الحديث فى الاندلس»، مجلة المجمع العلمى
العراقى، شم ١٥، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ عنان، محمد عبدالله، دول الطوائف، قاهره،
١٣٨٠ق/ ١٩٦٠م؛ همو، نهاية الاندلس، قاهره، ١٣٨٦ق/١٩٦٦م؛ عواد، كوركيس،
فهارس المخطوطات العربية فى العالم، معهد المخطوطات العربية؛ كحاله، عمررضا،
العلوم العملية فى العصور الاسلامية، دمشق، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ مقري تلمسانى،
احمد، نفح الطيب، به كوشش يوسف الشيخ محمد البقاعى، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛
واتسون، آندريو، الابداع الزراعى، ترجمة احمد الاشقر، به كوشش محمد نذير
سنگري، حلب، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛ نيز:
Fulton, Alexander, S., and Lings, Martin, Second Supplementary Catalogue of
Arabic Printed Books in the British Museum, London, ١٩٥٩.
ابوالحسن ديانت (رب) ٢٧/٧/٧٦
ن * ٢ * (رب) ٣٠/٧/٧٦