دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١٦٦
| ابن خلف، ابوالحسن جلد: ٣ شماره مقاله:١١٦٦ |
اِبْنِ خَلَف، ابوالحسن على بن خلف بن على بن عبدالوهاب (د
٤٥٥ق/١٠٦٣م)، يكى از بزرگترين كاتبان دولت فاطميان مصر (احتمالاً در دورة
المستنصر بالله ٤٢٧-٤٨٧ق/١٠٣٦-١٠٩٤م). از زندگى او تقريباً هيچ اطلاعى به
دست ما نرسيده است. تنها مىدانيم كه در ٤٣٧ق در مصر مىزيسته است S) , ٢
EI). او كتابى به نام موادّ البيان ( موارد البيان: حاجى خليفه، ٢/١٨٨٨)
نوشته كه نسخهاي از آن در سليمانية استانبول S) , ٢ EI) موجود است. دو كتاب
ديگر نيز به نامهاي آلة الكتاب و كتاب الخراج به وي منسوب است (نك:
قلقشندي، ٦/٤٣٢؛ صالح، .(XX(١)/١٩٣-١٩٧ در ميان منابع، ظاهراً تنها قلقشندي
است كه در جاي جاي كتاب خويش (٦/٤٣٢- ٩/١٥-١٦، جم)، از على بن خلف و مواد
البيان او نام مىبرد. گويا وي در خدمت فاطميان مصر، سرپرست تصحيح مكاتبات
رسمى خليفه بوده است و بعيد نيست كه افرادي را نيز به عنوان كاتبِ خاص
دارالخلافه تعليم داده (همانجا) و چه بسا كتاب مواد البيان خود را به همين
سبب تأليف كرده باشد. صالح (همانجا) تحقيق ارزشمندي پيرامون على بن خلف و
مواد البيان او انجام داده است. وي كه خود نسخهاي از مواد را در اختيار
داشته، گويد اين كتاب براي كاتبان ديوان انشا نوشته شده و در آنها سنتها،
رسوم و ضوابطى كه مىبايست در نگارش مكاتبات ديوانى رعايت گردد، بيان شده
است. ظاهراً نسخة موجود ناقص است، زيرا بنا به قول صالح (ص مطالبى در
قلقشندي آمده كه در اصل نسخه موجود نيست. صالح يك فهرست موضوعى نيز در
پايان كتاب افزوده است (ص .(١٩٧-٢٠٠
تاريخ مرگ او نيز همانند تولد و زندگيش بر ما پوشيده است. حبّال مصري
(١(١)/٣٣٦-٣٣٧) ضمن وفيات ٤٥٥ق، از شخصى به نام ابوالحسن على بن خلف
الزيات نام مىبرد كه در ماه شوال درگذشته است. با توجه به تاريخ تأليف
مواد، يعنى ٤٣٧ق، احتمال مىدهيم كه اين شخص همان ابن خلف مورد نظر ما
باشد.
مآخذ: حاجى خليفه، كشف؛ حبال مصري، ابواسحاق، «وفيات المصريين»، مجلة معهد
المخطوطات العربية، ١٣٧٤ق/١٩٥٥م؛ قلقشندي، احمد، صبح الاعشى، قاهره،
١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ نيز:
EI ٢ , S; Saleh, Abdel Hamid, X Une source de Qalqa l andi n , Arabica, Leiden,
١٩٧٣.
عباس حجت جلالى