دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٠٦١
| ابن حاج، ابوالحسن محمد جلد: ٣ شماره مقاله:١٠٦١ |
اِبْنِ حاج، ابوالحسن، محمد بن عبدالله تُجيبى (٥٧٤ -٦٤١ق/ ١١٧٨-١٢٤٣م)،
نحوي و اديب مغربى. او از مردم قرطبه بود و نزد گروهى كه مشهورترين آنان
ابن بقى و ابن حوط الله (ه مم)اند، دانش آموخت (ابن ابار، ٦٥٤). و كسانى
از جمله ابن مضاء (ه م) به او اجازة نقل حديث دادند و از ميان شاگردان او
ابوبكر بن حبيش و ابوعلى بن الناظر قابل ذكرند (مراكشى، ٦/٢٩٧؛ سيوطى،
١/١٤١). او دانشمندي مبرز، خوش خط با ظاهري آراسته بود. مدتى عهدهدار شغل
قضا در غرناطه و جزيرة الخضراء شد و در همين مقام به درستكاري و عدالت شهرت
يافت (ابن ابار، مراكشى، همانجاها). سيوطى (١/١٤١-١٤٢) دانش و فروتنى او را
نيز ستوده است. ابن حاج به دعوت خليفه رشيد موحدي كه از ٦٣٠ تا ٦٤٠ق بر
مراكش فرمان مىراند به آنجا سفر كرد و تعليم و تربيت فرزند او را به عهده
گرفت و سرانجام در مراكش درگذشت (مراكشى، همانجا).
دو اثر به ابن حاج منسوب است: ١. نزهة الالباب الجامعة لفنون الا¸داب يا
نزهة الالباب فى محاسن الا¸داب I/٥٩٧) ؛ GAL, قس: ازهريه، ٥/٢٨٤) كه
اختصاري است از كتاب العزيز المحلّى تأليف عزيزالدين ابن كميلى منصوري
(نك: دوسلان، شم ٣٥٢٦ ؛ نموي، شم ٤٤٧ )؛ ٢. المقاصد الكافية فى علم لسان
العرب (سيوطى، همانجا). مراكشى (همانجا) دربارة تأليفى از او در نحو سخن گفته
كه به شيوة المفصل زمخشري نوشته شده، چنانكه گويى مختصر آن است، اما
ظاهراً اين تأليف همان المقاصد الكافية بوده است.
مآخذ: ابن ابار، محمد بن عبدالله، التكملة لكتاب الصلة، به كوشش عزت عطار
حسينى، قاهره، ١٣٧٥ق/١٩٥٦م؛ ازهريه، فهرست؛ سيوطى، عبدالرحمان، بغية
الوعاة، به كوشش محمدابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ مراكشى، محمد،
الذيل و التكملة، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٩٧٣م؛ نيز:
De Slane, M., Catalogue des manuscrits arabes, Paris, ١٨٨٣-١٨٩٥; GAL; Nemoy, L.,
Arabic Manuscripts in the Yale University Library, Yale, ١٩٥٦.
محمد سيدي (رب) ٢٠/٢/٧٧
ن * ٢ * (رب) ١٠/٣/٧٧